Έλληνας, ο εξωτικός «Άλλος» της Eυρώπης

Οι Βρετανοί συγγραφείς που προχώρησαν σε γραπτό απολογισμό των εμπειριών της
διαμονής τους στην Ελλάδα δεν είναι λίγοι. Λίγοι, όμως, από αυτούς τους
«ειδικούς» φαίνεται να ήταν πρόθυμοι εν τέλει να κατανοήσουν τα όσα έβλεπαν.
Ακόμη κι όσοι ισχυρίζονταν ότι γνώριζαν την Ελλάδα «από μέσα», έπεφταν στην
παγίδα του «οριενταλισμού» όταν συναντούσαν αρνητικές συμπεριφορές,
συμπεραίνει ο Ντέιβιντ Γουίλς σε άρθρο του («British Accounts of Residency in
Greece, 1945-2004») στην επιθεώρηση «Journal of Modern Greek Studies», για μια
60ετία απολογισμών Βρετανών που πέρασαν από την Ελλάδα.

H αρχική και σε έναν βαθμό συνεχιζόμενη αναπαράσταση της Ελλάδας ως
χώρας βουκολικής και υπανάπτυκτης ταυτίστηκε με το έντονο εξωτικό στοιχείο της
Νότιας Ευρώπης που προώθησαν οι ανθρωπολόγοι της περιοχής. Δεν ήταν παρά ένα
μέρος της διαφοράς ανάμεσα στην «αναπτυγμένη Δύση» και τα «Βαλκάνια» και με
αυτή τη λογική οι αρνητικές πλευρές του ελληνικού χαρακτήρα αποδίδονταν στην
τουρκική επιρροή, παρατηρεί ο Γουίλς.

Οι Βρετανοί επισκέπτες που αποφάσισαν να μείνουν μόνιμα στην Ελλάδα και οι
οποίοι μετέφεραν τις εμπειρίες τους σε βιβλίο, εξηγούσαν την απόφασή τους να
παραμείνουν στη χώρα μας με όρους του τρόπου ζωής που περίμεναν και όχι με
όρους ιστορικών θέλγητρων της χώρας. Οι στόχοι όσων αποφάσισαν να ζήσουν στην
Ελλάδα μετά τον B’ Παγκόσμιο Πόλεμο αντηχούσαν την ιδέα της «διαφυγής» από τη
ζωή στη Δύση που είχε γίνει πυρετώδης, αγχωτική και υλιστική, υποστηρίζει ο
Γουίλς.

Για να γίνει όμως η Ελλάδα ο τόπος διαφυγής, λέει ο Ντέιβιντ Γουίλς στη μελέτη
του, έπρεπε να είναι ένα μέρος που δεν έχει ακόμη φθαρεί από τα κακά του
πολιτισμού. Και πράγματι, στα γραπτά των Βρετανών η Ελλάδα γίνεται ένα μέρος
ανεπηρέαστο από τον χρόνο.

Έως τη δεκαετία του ’70, η πλειονότητα όσων Βρετανών έγραφαν για ταξίδια στην
Ελλάδα περιέγραφαν τον τρόπο ζωής των Ελλήνων ως πρωτόγονο, οπισθοδρομικό και
βουκολικό. Ο Λόρενς Ντάρελ αποκαλεί τους Έλληνες «χωριάτες» και
μυθιστορηματοποιεί την κατάσταση ως «τη γυμνή φτώχεια που φέρνει ευτυχία χωρίς
ταπείνωση». Από την πλευρά του, ο Πίτερ Μπουλ γράφει ότι όταν αναφέρεται ο
χρόνος στην Ελλάδα είναι «απλώς κατά προσέγγιση».

H ιδέα της ελληνικής απλότητας σχετίζεται με τις αλλαγές που σημειώθηκαν τις
πρώτες δεκαετίες του 20ού αιώνα στην αναπαράσταση των Βαλκανίων, λέει ο
Γουίλς. Σύμφωνα με τον Άντριου Χάμοντ, η ιδέα του βαλκανικού «πρωτογονισμού»
δεν εξαφανίστηκε, απλώς μετασχηματίστηκε: «Ο οπισθοδρομισμός συχνά
μετατρεπόταν σε απλότητα, μια ακμαία ηθική παράδοση που υποδείκνυε περισσότερο
πολιτιστική αφθονία, παρά ανεπάρκεια».

«Πατρονάρουν τον εκσυγχρονισμό»

«Οι μεταπολεμικές ανθρωπολογικές σπουδές πάγωσαν τους Έλληνες ως τον εξωτικό
“Άλλο” της Ευρώπης», γράφει ο Ντέιβιντ Γουίλς. Οι Έλληνες περιγράφονται ως
φιλικοί, ευγενείς, φιλόξενοι, γενναιόδωροι, γενναίοι και όμορφοι, αλλά σε
πρακτικά ζητήματα, οι Βρετανοί τους περιγράφουν ως άπληστους και εξωφρενικά
αναποτελεσματικούς και τις ελληνικές αρχές ως διεφθαρμένες. Κάποιοι μάλιστα
γράφουν ότι ενοχλούνται «που η Ελλάδα ανταποκρίνεται στο στερεότυπο του
αναξιόπιστου, ανέντιμου τόπου». Από πού, όμως, προκύπτει αυτό το στερεότυπο;
Τα αρνητικά χαρακτηριστικά των Ελλήνων – η τεμπελιά, η διαφθορά, η έλλειψη
αίσθησης του χρόνου, ακόμη και το καμάκι (!) – αποδίδονται στην επιρροή της
Ανατολής. «Όταν οι Βρετανοί συναντούσαν χαρακτηριστικά ανεπιθύμητα, ενοχλητικά
ή παράξενα, τα έριχναν σε οικείους γραφικούς χαρακτηρισμούς της Ανατολής»,
αναφέρεται στο άρθρο. Όσο για τον εκσυγχρονισμό της χώρας δεν έγινε δεκτός με
καλό μάτι από τους Βρετανούς κατοίκους. Και πάλι, λέει ο Γουίλς, υιοθετείται
ως διαχωρισμός από τη Δύση. Χτίζοντας δρόμους, σπίτια και τουριστικές
εγκαταστάσεις, οι Έλληνες αποκτούσαν μεν τα επιθυμητά στάνταρ της Δύσης, αλλά
στα μάτια των Βρετανών δεν μπορούσαν να το κάνουν τόσο καλά όσο η Δύση. Οι
Βρετανοί, καταλήγει το άρθρο, ισχυρίζονται ότι έφθασαν στην Ελλάδα για να
αρχίσουν μια νέα ζωή, αλλά προφανώς πολλοί ήθελαν τον ελληνικό τρόπο ζωής με
τους δικούς τους όρους. «Κατέληξαν να ενισχύσουν και να αναπαράγουν στερεότυπα
οι άνθρωποι που ισχυρίζονταν ότι γνώρισαν καλύτερα απ’ όλους το θέμα τους, οι
άνθρωποι που ζούσαν ανάμεσα στους Έλληνες»…

Κλισέ «ρομαντισμού» και καταγγελίας

Σόφκα Ζινόβιεφ: «Συνωμοτούσα με τους Έλληνες φίλους μου για να δημιουργήσω
μια εικόνα της πατρίδας μου ως ένα ομιχλώδες μέρος και την Ελλάδα ως έναν τόπο
όπου οι ηλιόλουστοι ουρανοί αντανακλούσαν τις προσωπικές ελευθερίες και τα
πάθη».

Πίτερ Μπουλ: «Όταν αναφέρεται ο χρόνος στην Ελλάδα είναι απλώς κατά
προσέγγιση».

Νάνσι Σπέιν: «H ρομαντική μου νησιώτικη φαντασίωση γκρεμίστηκε από
εργάτες που θα χτίσουν ό,τι θέλουν, όποτε θέλουν και μόνο αν θέλουν. Και μετά
σου χρεώνουν ό,τι ποσό θέλουν».

Πίτερ Ρέινολντς: «Ας είστε προετοιμασμένοι για την ελληνική προσέγγιση
του αύριο όταν αφορά ο,τιδήποτε έχει να κάνει με γραφειοκρατία».

Λόρενς Ντάρελ: «Άλλες χώρες μπορεί να σου προσφέρουν ανακαλύψεις σε
τρόπους, παραδόσεις, τοπία. H Ελλάδα σου προσφέρει κάτι σκληρότερο, την
ανακάλυψη του εαυτού σου».

Νιλ Μακβίκαρ: «Ένας ασχεδίαστος κυκεώνας από ξενοδοχεία, δωμάτια,
ταβέρνες, καφέ, ντισκοτέκ, μίνι μάρκετ και παράγκες που πωλούν σουβενίρ και
αντηλιακά».

Σόφκα Ζινόβιεφ: «Τα “καμάκια” θεωρούν τους ξένους άνδρες σεξουαλικά
ανεπαρκείς, ανίκανους να φροντίσουν τις γυναίκες τους ή να τις εμποδίσουν από
το να επιδοθούν στην αναζήτηση των καθ’ υπόθεσιν ανώτερων Ελλήνων εραστών».

INFO

H έρευνα για τους Έλληνες δημοσιεύεται στο νέο τεύχος της επιθεώρησης «Journal
of Modern Greek Studies» (Εκδ. The Johns Hopkins University Press).