MIΣEΛ ΦAΪΣ «H αγάπη είναι υπόθεση ασεβής»

«Το καρτ-ποσταλικό “Film your myth in Greece” της επίσημης κινηματογραφικής στρατηγικής μας στις Κάννες και το ξέφρενο “My Number One” στο Κίεβο πριμοδοτούν την πολιτική του ηλιοβασιλέματος και του αγγλόφωνου αισιόδοξου Έλληνα. Και μαζί η Γαλανόλευκη και το τηλεοπτικό κοινό συνθέτουν ένα εκρηκτικό μείγμα νεοεθνικισμού, αγλωσσίας και αφασίας. Πρέπει να αποφασίσουμε ποιος είναι ο στόχος μας: να παίρνουμε πρωτιές από τις βαλτικές χώρες ή από χώρες με βαριά βιομηχανία;», λέει ο Μισέλ Φάις, ο οποίος φωτογραφήθηκε μπροστά στον τάφο του Βιζυηνού, στο A’ Νεκροταφείο, καθώς ο συγγραφέας «πρωταγωνιστεί» στο νέο του βιβλίο

«Είτε είσαι τσαγκάρης είτε είσαι πρωθυπουργός, από το σινάφι σου κρίνεσαι»,
λέει ο Μισέλ Φάις. «Μετά σε κρίνει ο γείτονας – στην περίπτωση της λογοτεχνίας
ο αναγνώστης – και ο ξένος». Στο «σινάφι» ο Φάις εντάσσει «συγγραφείς,
κριτικούς – πανεπιστημιακούς και μάχιμους». Και προσθέτει: «Πολλοί συγγραφείς
λοιδορούν την κριτική. Είναι λάθος. Ουδέποτε υπήρξε υψηλή λογοτεχνία με χαμηλή
κριτική και το αντίστροφο. Ο Σεφέρης είχε συνομιλητή τον Λορεντζάτο. Αυτό κάτι
λέει. Ο καθένας βρίσκει τους εχθρούς και τους συνομιλητές που του αναλογούν».

Ο 48χρονος Φάις μπήκε δυναμικά στη λογοτεχνία το 1994 με το μυθιστόρημα
«Αυτοβιογραφία ενός βιβλίου». Πέρασαν πέντε χρόνια ώσπου να εμφανίσει τη
συλλογή διηγημάτων «Απ’ το ίδιο ποτήρι και άλλες ιστορίες», το οποίο πήρε
Κρατικό Βραβείο Διηγήματος. Τα δύο αυτά βιβλία, μαζί με το αφήγημα «Aegypius
monachus» (2001), θεωρήθηκαν άτυπη τριλογία. «Στα βιβλία αυτά προσπαθώ να
απαντήσω στο ερώτημα “ποιος είμαι”. Στα επόμενα προσπαθώ να απαντήσω στο
ερώτημα “πού βρίσκομαι”».

Βιβλία του μεταφράζονται στο εξωτερικό, το «Μέλι και η στάχτη του Θεού»
διδάσκεται στο Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο (σε μάθημα για τη βιογραφία και την
αυτοβιογραφία, μαζί με το «Ελένη ή ο Κανένας» της Ρέας Γαλανάκη), ενώ γράφτηκε
και ογκώδης πανεπιστημιακή εργασία στη Ρουμανία για την «Αυτοβιογραφία».

Στη βάση της γραφής του Φάις βρίσκεται η διπλή του ταυτότητα. Μισός
χριστιανός, μισός Εβραίος, γεννημένος σε μια πόλη (Κομοτηνή) με επίσης διπλή
θρησκευτική ταυτότητα. Αυτό αποτυπώνεται στην επιλογή των προσώπων που
πρωταγωνιστούν στα τελευταία βιβλία του. Του Τζούλιο Καΐμη, στο «Το μέλι και η
στάχτη του Θεού» (2002) και του Βιζυηνού στην «Ελληνική αϋπνία» (2004).
«Φωτίζω αυτό που με ενδιαφέρει μέσω της βιογραφίας ενός άλλου. Θέτεις, με άλλα
λόγια, έναν καθρέφτη και βλέπεις το πρόσωπό σου μέσω ενός άλλου. Έχω ακούσει
να λέγεται – σιωπηρά, όχι δημόσια – ότι υπήρξα ασεβής προς τον Βιζυηνό. Ότι
περίπου συγκρίνομαι μαζί του. Όμως για μένα η αγάπη είναι μια ασεβής υπόθεση».

«Ο Βιζυηνός», συμπληρώνει ο Φάις, «απάντησε στο άγχος της ελληνικότητας διά
της νευροσύφιλής του. Γι’ αυτό είναι τραγικά επίκαιρος. Γιατί ενσαρκώνει τον
πανταχόθεν εξόριστο της μεταμοντέρνας συνθήκης».

Ευρισκόμενος πολύ κοντά σε συγγραφείς όπως ο Ροΐδης, ο Παπαδιαμάντης, ο
Βιζυηνός, θεωρεί τη μεταφορά των κειμένων τους σε νεώτερη γλώσσα, «εφιαλτική».
«Μου θυμίζει μεταγλωττισμένη βραζιλιάνικη σειρά», λέει. «Λογοτεχνία ίσον
γλώσσα. Λένε ότι οι νέοι δεν καταλαβαίνουν. E, ας μην καταλαβαίνουν. Γι’ αυτό
φταίνε τα Πανεπιστήμια που είναι άσυλα ανέργων. Οφείλουμε να φέρουμε τους
νέους πιο κοντά στη μνήμη της γλώσσας. Τι να πω; Βουρ και για μετάφραση Καβάφη
και Κάλβου. Όλα στη γλώσσα της τηλεόρασης. Απλά, κατανοητά, αισιόδοξα,
εξωστρεφή».

Αυτήν την εποχή ο Μισέλ Φάις βρίσκεται στη φάση ολοκλήρωσης ενός ακόμη
μυθιστορήματος, που το ονομάζει «Πορφυρά γέλια». Ασχολείται εκεί με την
περιπέτεια του Εμφυλίου, με αθέατο πρωταγωνιστή τον Ζαχαριάδη. «H
κομμουνιστική Αριστερά στην Ελλάδα», λέει, «θρηνεί δύο αυτόχειρες: τον
Βελουχιώτη ή Μιζέρια (όπως αποκαλούσαν οι κομματικοί τον Άρη) και τον
Ζαχαριάδη ή Αντικείμενο (όπως αποκαλούσαν τον καθαιρεθέντα ηγέτη του KKE οι
Σοβιετικοί). Τον πρώτο αυτόχειρα τον έχουν στο σαλόνι και τον επιδεικνύουν,
τον δεύτερο στο υπόγειο και τον κλαίνε στα κρυφά. Στα “Πορφυρά γέλια” αθέατος
πρωταγωνιστής είναι ο νεκρός του υπογείου, ο αποσιωπημένος, ο σκοτεινός, ο
“κακός” αυτόχειρας». Γιατί μπορεί ο Βελουχιώτης να ήταν «μια σημαντική
περίπτωση», ωστόσο «το συγκλονιστικά σκοτεινό και βυζαντινό πρόσωπο του
Εμφυλίου είναι ο Ζαχαριάδης». Επιπλέον: «Νομίζω ότι ζούμε μια αντιηρωική εποχή
και οι αναγωγές οφείλουν να γίνουν σε πρόσωπα αντιηρωικά. Όπως ο Ζαχαριάδης».

Φωτογραφία και κινηματογράφος

Εκτός από τη λογοτεχνία ο Μισέλ Φάις έχει ασχοληθεί με τη φωτογραφία –
προέκυψαν δύο εκθέσεις και αντίστοιχα λευκώματα: το «Ύστερο βλέμμα» (ταφικές
φωτογραφίες) και η «Πόλη στα γόνατα» (άστεγοι της Αθήνας). Δραστηριότητα
κοντινή και συμπληρωματική στο λογοτεχνικό του έργο, του οποίου «θάνατος» και
«εξορία» αποτελούν μόνιμα μοτίβα. Το υλικό της «Πόλης στα γόνατα»
χρησιμοποιήθηκε στην ταινία «Delivery» του Νίκου Παναγιωτόπουλου, της οποίας ο
Φάις έγραψε – μαζί με τον σκηνοθέτη – το σενάριο. Ο Νίκος Παναγιωτόπουλος
είναι, άλλωστε, ένα από τα τρία πρόσωπα του κινηματογράφου και του θεάτρου που
ο Φάις μνημονεύει ως φίλους και συνομιλητές του. Οι άλλοι είναι ο Περικλής
Χούρσογλου και η Ρούλα Πατεράκη, με την οποία συνεργάζεται σε δύο θεατρικά που
θα ανεβούν προσεχώς.

«Το βίωμα δεν αρκεί»

Ο Μισέλ Φάις είναι δύσπιστος απέναντι στη λεγόμενη «βιωματική γραφή». «Ο
λογοτέχνης αποδεικνύει τις βιβλιοθήκες που έχει καταπιεί», λέει. «Το βίωμα
είναι “αρχείο ερεθιστικό”, αλλά βίωμα ανεπεξέργαστο σημαίνει ότι έχουμε
παραμυθάδες χωρίς στοχασμό πάνω στην περιπέτεια της γραφής. Έχουμε μόνο καλές
ή κακές ιστορίες. Εμένα μ’ ενδιαφέρει πάντα η υβριδική γραφή. Που συνδυάζει
και την παράδοση (δηλαδή την περιπέτεια της γραφής) και το μοντέρνο στοιχείο
(τη γραφή ως περιπέτεια). H γραφή δεν με ενδιαφέρει ως αθωότητα για την
αθωότητα, ούτε όμως ως υποψία για την υποψία, μ’ ενδιαφέρει ως αθωότητα διά
της υποψίας. Να είναι η λογοτεχνία ένας ευρύχωρος τρόπος έκφρασης. Εξ ου και
στα βιβλία μου συναντάμε επιστολική και ημερολογιακή λογοτεχνία, αλλά και
λογοτεχνία ντοκουμέντων».

H λογοτεχνία του ντοκουμέντου, που έχει καταλάβει ιδιαίτερη θέση στη σύγχρονη
ελληνική λογοτεχνία, για τον Μισέλ Φάις «δεν αποτελεί εμμονή». Είναι «η ανία
που με καταλαμβάνει για μία ιστορία με αρχή, μέση και τέλος. Αυτή η ανία – ή
και η ανεπάρκειά μου να φτιάξω μια τέτοια ιστορία – με οδηγεί σε επιμειξίες
ειδών. Πολλοί πιστεύουν ότι η λογοτεχνία των τεκμηρίων είναι εύκολη οδός. Μέγα
σφάλμα. Με ενδιαφέρει και η διαδικασία και το αποτέλεσμα. Με ενδιαφέρουν
εξίσου η ωμή, ρεαλιστική γραφή του Σωτήρη Δημητρίου και το αιρετικό κείμενο
του εικονοκλάστη Πεντζίκη ή του Χειμωνά. Το αποτέλεσμα είναι που επιβραβεύει
το εγχείρημα και όχι το ανάποδο. Γι’ αυτό και δεν νιώθω ασφάλεια που με
εντάσσουν στη λογοτεχνία των τεκμηρίων. Ασφάλεια νιώθω όταν τα κείμενά μου
συγκινούν».

INFO

Τα βιβλία του Μισέλ Φάις κυκλοφορούν από τις Εκδόσεις Καστανιώτη και Πατάκης