Δρόμοι

Πόσες ώρες…

… κοιμόμαστε; Από την απάντηση σε αυτό το ερώτημα εξαρτάται πόσο είμαστε
σημαντικοί. Πρώτα απεδείκνυε κανείς πόσο ήταν σημαντικός με το πόσο λίγες ώρες
κοιμόταν. Ύστερα το απεδείκνυε με οκτάωρο ύπνο ­ και βάλε. Πώς έγινε αυτή η
αλλαγή; Φταίνε οι καιροί. Σήμερα, ο κόσμος είναι γεμάτος ανθρώπους που δεν
προφταίνουν να κλείσουν μάτι: εργαζόμενες μητέρες, εργαζόμενοι σε
διπλοβάρδιες, φιλόδοξοι «γιάπηδες». Λίγοι είναι εκείνοι που μπορούν να
κοιμηθούν με την ψυχή τους.

Ο Θορστάιν Βέμπλεν…

… το είχε εξηγήσει πριν από έναν αιώνα (1899), στο βιβλίο του «H ταξική
θεωρία του ελεύθερου χρόνου». Έγραφε για το πώς μπορεί κανείς να δείχνει τα
πλούτη του στη σύγχρονη κοινωνία, που δεν είναι πια φεουδαρχική (όταν ο
γαιοκτήμονας ή ο αριστοκράτης δεν είχε να αποδείξει τίποτα σε κανέναν). Για
τους κοινούς θνητούς της βιομηχανικής εποχής, ο Βέλμπεν πρότεινε την
«επιδεικτική κατανάλωση»: να αγοράζει κανείς πράγματα, κατά τα άλλα άχρηστα,
μόνο και μόνο για να δείξει πως έχει τη δυνατότητα να τα αγοράσει. Σε εκείνον
οφείλεται και η ιδέα της «επιδεικτικής αργίας»: δείχνοντας κανείς πως δεν
εργάζεται, αποδεικνύει πως δεν έχει ανάγκη να εργαστεί.

Οι θεωρίες…

… του Βέμπλεν, που ταίριαξαν κουτί στην καταναλωτική κοινωνία του
μεταπολέμου, είχαν ανατραπεί τις τελευταίες δεκαετίες. Όλοι ήταν πολύ, μα πάρα
πολύ απασχολημένοι προκειμένου να δείξουν πόσο ήταν σημαντικοί. H ανεργία ήταν
για τους φτωχούς. Στον επιχειρηματικό κόσμο ήταν ντροπή η πρόωρη
συνταξιοδότηση. Όμως όλα αυτά αλλάζουν μαζί με την οικονομία. Ο ελεύθερος
χρόνος και η αργία ξανάγιναν σύμβολα κοινωνικής θέσης. Το φαινόμενο έχει ήδη
εντοπιστεί από την εφημερίδα «Ουάσιγκτον Ποστ» στην αμερικανική βιομηχανία της
πληροφορικής. Υπάρχει όμως και γενικότερα στον κόσμο των μάνατζερ. Μόλις
πετύχουν τους στόχους τους, τα ανώτερα στελέχη των επιχειρήσεων «αποσύρονται»,
στα τριάντα τους και τα σαράντα τους. Ύστερα από εξαντλητική δουλειά, είκοσι
τέσσερις ώρες την ημέρα, επτά ημέρες την εβδομάδα, δέκα – δεκαπέντε χρόνια από
τη ζωή τους, νιώθουν ξαφνικά την ακατανίκητη ανάγκη να βρεθούν πιο κοντά στα
παιδιά τους ή να ταξιδέψουν στους Τροπικούς. Και το κυριότερο, έχουν την
οικονομική άνεση για να ικανοποιήσουν αυτή την ανάγκη. Δεν χρειάζεται να
περιμένουν ώσπου να βγουν στη σύνταξη.

Το κακό…

… είναι πως η κατανομή του ελεύθερου χρόνου υποκύπτει και αυτή στις ίδιες
δυνάμεις που επηρεάζουν και τον μισθωμένο χρόνο. Είναι απόλυτα λογικό ένας ο
οποίος είναι πλούσιος και γίνεται ολοένα πλουσιότερος να χρησιμοποιεί ένα
μέρος από τον πλούτο του για να «εξαγοράσει» περισσότερο ελεύθερο χρόνο. Την
ίδια ώρα, ένας που είναι μισθωτός εξαγοράζει ένσημα μήπως προλάβει τη σύνταξη
όσο είναι ακόμη ζωντανός. Γιατί, όπως πολύ καλά ξέρει κάθε μισθωτός ­ μαζί με
τον Θορστάιν Βέμπλεν ­ (και) ο ελεύθερος χρόνος είναι ταξικός.