Pεαλισμός και πατριδογνωσία

Έργο του Γ. Ψυχοπαίδη, από την αναδρομική έκθεση στο Σπίτι της Κύπρου

«Εφέτος μοιάζει ότι η ρεαλιστική ζωγραφική διεκδικεί το προσκήνιο», σημειώναμε
στο ξεκίνημα της εκθεσιακής περιόδου, με αφορμή τις εκθέσεις των A. Φασιανού,
Στ. Σπεράντζα, Χρ. Βουδούρογλου, Σ. Σόρογκα, κ.ά., και τώρα οι αναδρομικές των
Γιάννη Βαλαβανίδη και Γιάννη Ψυχοπαίδη απαιτούν μια συγκεφαλαίωση, αφού
πρόκειται για δύο κορυφαίους αυτής της τάσης, καθηγητές στην ΑΣΚΤ και
ιστορικούς πρωτοπόρους της, ήδη από το 1972, με την έκθεση «Πέντε Έλληνες
ρεαλιστές» (συν οι Χρ. Μπότσογλου, K. Κατζουράκης και Κλ. Δίγκα), στο
αντιστασιακό τότε «Γκαίτε».

Γιατί εφέτος; Τι διεκδικούν τώρα; Μας μιλά ακόμη ο τεχνοτροπικός και ο
γενικότερος ιδεολογικός κόσμος αυτής της τέχνης;

Μερικές αναγκαίες διευκρινίσεις: ρεαλισμός αυτο-ονομάζεται επίμονα η κοινωνική
– μαρξιστική κριτική, με έντονα γνωρίσματα ορθολογισμού και σοσιαλιστικού
ρεαλισμού, όπως των «Πέντε» – στους οποίους μπορεί να προστεθούν και οι Δ.
Κοκινίδης, Δ. Σκουλάκης, καθώς και οι παλαιότεροι A. Τάσσος, B. Σεμερτζίδης,
Δ. Γιολδάσης, κ.ά. Ρεαλισμός, επίσης, και η λυρική διαπραγμάτευση του
κοινωνικού περιγύρου από τον A. Φασιανό, τον A. Δρούγκα, τον M. Μακρουλάκη ή
τους Σπ. Βασιλείου και Γ. Τσαρούχη. Συνήθως οι δεύτεροι είναι πιο «φιλικοί»,
πιο αγαπησιάρικοι, με τη ζωή και την ανθρώπινη μοίρα, οι πρώτοι πιο
«αυστηροί», δασκαλίστικοι, μεταρρυθμιστικοί, πολυλογάδες, ενώ δεν λείπουν και
οι επαμφοτερισμοί. Καθώς η αναφορά τους στην κοινωνία και την εμπειρία κοινής
ζωής είναι κεντρικό θέμα, μελετώντας την καλλιτεχνική πορεία τους στον χρόνο,
αποκτούμε δείκτες τόσο των εκφραστικών τους επιτευγμάτων όσο και της κοινωνίας
μας.

Δεν είναι λοιπόν χωρίς σημασία ότι οι εφετινές εκθέσεις γίνονται σε μια εποχή
κατά την οποία η Μεταπολίτευση έκλεισε τον κύκλο της και η κοινωνική
συλλογικότητα μπαίνει σε άλλη τροχιά, οι κοινωνίες-κράτη διαχέονται σε
πολυεθνικά συγκοινωνούντα δοχεία, ο κοινωνικός προστατευτισμός αντικαθίσταται
από την επιχειρηματικότητα και ο Μαρξ από τον A. Σμιθ ή τον M. Βέμπερ. Ο
ορθολογισμός εν τω μεταξύ δεν έχει την κοινωνική γοητεία που είχε όταν ήμασταν
νεόπλουτοι στις σπουδές και στα γράμματα, καθώς έχει υλοποιηθεί ως εφαρμοσμένη
γραφειοκρατία, σε πολλούς μοιάζει ως νέο «όπιο του λαού», επειδή οριοθετεί τη
δημιουργική πρωτοβουλία.

H αναδρομική του Ψυχοπαίδη είναι μια καλομελετημένη έκθεση, με ανθολογία των
κορυφαίων έργων μιας προσεγμένης εξέλιξης 40 χρόνων. Εκκινεί με τα ανήσυχα
χρόνια του 1960 (φοιτητικά κινήματα, γαλλικός Μάης, χίπις, Βιετνάμ, δικτατορία
στην Ελλάδα κ.λπ.) και ωριμάζει στις τελευταίες δεκαετίες του 20ού αιώνα με τη
σοσιαλιστική θεωρία και πρακτική να κυριαρχεί στη χώρα μας. Άλλα πράγματα
σημαίνουν λοιπόν οι καταγγελλόμενες σκηνές βίας για τον θεατή του 1960 και
άλλα για τον φιλότεχνο του 1980, και πολύ περισσότερο για τον σημερινό.

Ο Ψυχοπαίδης είναι ζωγράφος με σπάνιες μορφοπλαστικές ικανότητες, αλλά και
μοναδική ουμανιστική παιδεία. Είναι ένας διανοούμενος που ζωγραφίζει
ορθολογιστικά, εικονογραφώντας περίπλοκα φιλοσοφικά δοκίμια μάλλον, παρά ένας
συγκινημένος αισθηματίας που δηλώνει εξομολογητικά πάνω στον πίνακα τα ψυχικά
αδιέξοδα και τις εμμονές του. Μαζί με τον N. Χατζηκυριάκο-Γκίκα είναι οι πλέον
λόγιοι ζωγράφοι των νεώτερων χρόνων.

H έκθεση αρχίζει από τα εξπρεσιονιστικά πρώιμα έργα λίγο μετά το 1960,
συνεχίζεται με «φωτογραφικά» περιγραφόμενες σκηνές πολιτικής (αστυνομικοί,
γκάσταρμπάιτερς κ.ά. – 1970) ή προβλήματα αισθητικής (κιτς, επιβαλλόμενοι
κανόνες επικοινωνίας) βίας και κορυφώνεται αργότερα με ενότητες είτε
εξπρεσιονιστικές είτε ντιβιζιονιστικές, με μίμηση της κουκκίδας των
μεγεθυσμένων πολαρόιντ. Τα τελευταία είναι και τα πιο «ματωμένα» έργα, με
εμφανή τη συγκινησιακή τους πλευρά, και προσωπικά τα θεωρώ ως πιο ολοκληρωμένα
από καλλιτεχνική άποψη, μαζί με την ενότητα «Το γράμμα που δεν έφτασε».

Τσαρουχική μεταφυσική

Ο Βαλαβανίδης έχει ανάλογες αφετηρίες και πολλές κοινές θεματολογίες, είναι
λιγότερο ανήσυχος για φιλοσοφικά ζητήματα, αφήνεται περισσότερο στην
απρογραμμάτιστη ζωγραφική περιπέτεια. Οι ενότητες με τις προσωπογραφίες του
ξεπερνούν τις επιταγές τού μαρξιστικού ρεαλισμού, εγγίζουν την τσαρουχική
μεταφυσική, την πάλη φωτός-σκοταδιού, χρόνου-ύλης, θυμίζουν προσωπογραφίες
Φαγιούμ. Καλά ανθολογημένη και αυτή η αναδρομική, έχει το πρόσθετο ενδιαφέρον
ότι είναι μια σπάνια ευκαιρία να δει κανείς μαζεμένο το έργο ενός άξιου
καλλιτέχνη που δεν εκθέτει συχνά.

INFO

Γιάννης Βαλαβανίδης, Αναδρομική 1962-2005, Μουσείο Φρυσίρα (Μονής Αστερίου 3
& 7, Πλάκα, τηλ. 210-3234.678), μέχρι 31 Ιουλίου

Γιάννης Ψυχοπαίδης, «Πατριδογνωσία», Σπίτι της Κύπρου (Ηρακλείτου 10, τηλ.
210-3641.217), μέχρι 30 Ιουνίου – επίσης: έκδοση από το «Μεταίχμιο»