Συνταγολόγια επιθυμίας

Σκηνή από την παράσταση «Καπνοκράτωρ» που παίζεται στο «Θέατρο Εμπρός»

Χωρίς να θέλω να αξιολογήσω το σύνολο, έως σήμερα, έργο του Στάικου πρέπει να
πω ότι τουλάχιστον στα τρία τελευταία έργα του, αλλά και υποδορίως στα
περισσότερα παλαιότερά του, κυριαρχεί η επιθυμία. Οι ήρωές του διακατέχονται
από έμμονες επιθυμίες, άλλοτε βουλιμικές, άλλοτε φαντασιακές, άλλοτε
ανεκπλήρωτες. Εκείνο κάπως που είναι εμφανέστατο είναι ό,τι θα έπρεπε να είναι
αυτονόητο, ενώ δεν φαίνεται να είναι, ότι δηλαδή ο στρατηγός των επιθυμιών
είναι εγκατεστημένος στο στρατηγείο του εγκεφάλου. H ερωτική όρεξη, η πείνα, η
δίψα δεν γεννιούνται στα ομόλογα όργανα των εντοσθίων, αλλά κατευθύνονται από
τον νου, είναι χημεύσεις εν πρώτοις του εγκεφάλου και διακομιστής τών διαταγών
του η έδρα-στρατηγός των ορμονών, η υπόφυση. Εν τέλει, δηλαδή, το γεγονός των
ερωτικών ή των γαστρικών εκκρίσεων είναι αποτέλεσμα νοητικών συμβάντων,
πνευματικών εικόνων ενός πεδίου αναφοράς απ’ όπου εκτοξεύονται εντολές προς το
πεδίο τιμών τών σωματικών λειτουργιών. Οι πιο «πρωτόγονες» από τις αισθήσεις
είναι η γεύση, η όσφρηση και η αφή. Αυτές που έχουν σχέση με τη θρέψη, την
αναπαραγωγή, αλλά και την άμυνα, θα έλεγα την οριοθέτηση του σώματος. Ο μέγας
Ηράκλειτος πριν από 2.500 χρόνια διαπίστωνε πως αν είχε ο άνθρωπος μόνο μύτη,
άρα λειτουργούσε, επικοινωνούσε μόνο μέσω της όσφρησης με τον κόσμο, θα είχε
δημιουργήσει ένα εννοιολογικό σύμπαν, έναν κώδικα, για «γλώσσα» οσφρητική.
Χρειάστηκαν χιλιάδες χρόνια για να έχουμε μια εξόχως ενδιαφέρουσα επαλήθευση
στην περίπτωση της Κέλλερ, τυφλής και κωφάλαλης, που αναδείχθηκε πρότυπο
επικοινωνιακής συμπεριφοράς, αφού «έγραψε» και βιβλία.

Αν καταφεύγω τόσο μακριά για να επανέλθω στη δραματουργία τού Στάικου
είναι γιατί τα έργα του μας υποχρεώνουν να ξαναδούμε αλλιώς το «ζώον»
άνθρωπος, όπως αυτά που έως τώρα θεωρούσαμε ως τάχα ζωώδεις ορέξεις, το σεξ,
το φαΐ, το πιοτό, την αρπακτική όρεξη, αποδεικνύεται ότι είναι επεξεργασμένες
πνευματικές οντότητες, συμβολικές διατυπώσεις, χωρίς αμφιβολία, του φυτικού ή
του ζωικού φλοιού του εγκεφάλου μας, όπως πρώτος ο Αριστοτέλης ανακάλυψε, αλλά
περασμένα μέσα από το τρίτο φίλτρο, τον ανθρώπινο, νοητικό φλοιό. Τι
διαπραγματεύεται ο Στάικος στις «Επικίνδυνες Μαγειρικές»; Ένα έργο που
βασίστηκε πάνω στο πολυμεταφρασμένο μυθιστόρημά του και που πρωτοείδαμε στο
Θέατρο Χυτήριο πριν από λίγα χρόνια και τώρα το παρουσίασε στην Αθήνα η
Εταιρεία Θεατρικής Ανάπτυξης Λεμεσού της Κύπρου. Με μια πρωτοφανή γοητευτική
γραφή η επιθυμία της τροφής, που κατ’ εξοχήν ελέγχεται από την όσφρηση και τα
γευστικά κύτταρα, κατευθύνεται βέβαια από τη νοητική σφαίρα, αλλά συνάμα
συμφύρεται με την ερωτική βουλιμία τόσο ώστε δεν μπορεί να ξεχωρίσει κανείς αν
η διέγερση του ερωτικού ενστίκτου προκαλεί και το βουλιμικό ένστικτο της
πείνας ή, αντίθετα, αν οι γευστικοί κάλυκες και οι οσφρητικοί δίαυλοι
ερεθιζόμενοι συμπαρασύρουν και την ερωτική τάση προς κορεσμό.

Το παιχνίδι του Στάικου, με τους συμβολισμούς και τις υποκαταστάσεις,
είναι από τα πλέον γοητευτικά επιτεύγματα και τις εξόχως πρωτότυπες θεατρικές
προτάσεις της ελληνικής δραματουργίας. Για να πετύχει τα θαυμάσια αποτελέσματα
που επιδιώκει, ο Στάικος έγινε βαθύς γνώστης της χημείας των ουσιών. Γνωρίζει
ποιες τροφές, ποια μπαχαρικά, ποια δοσολογία, πόσο αλκοόλ, πόσο άλας, πόσα
αιθέρια έλαια ερεθίζουν, διεγείρουν, αναστατώνουν ή καλμάρουν το γενετήσιο
ένστικτο και, αντιθέτως, τι χρειάζεται η γενετήσια ορμή ως τροφή για να
πραΰνει ή να αφηνιάσει.

Έτσι είναι σχεδόν αναμενόμενο για τους γνώστες του έργου του το θέμα
του νεώτατου έργου του «Ο Καπνοκράτωρ», που ανέβασε ο ίδιος με νέους
ηθοποιούς, γυρεύοντας κείμενο και μίμηση πράξεως ταυτοχρόνως. H νικοτίνη είναι
διεγερτικό, αλλά σε υψηλές δόσεις και κατασταλτικό της ερωτικής επιθυμίας.
Αναζητώντας κανείς τον εθισμό στη νικοτίνη, κατ’ αρχάς αναζητεί τη διέγερση κι
όταν πληρωθεί το ένστικτο και πλημμυρίσει η επιθυμία, η καταφυγή στον καπνό
είναι αναζήτηση χαλάρωσης.

Ο «Καπνοκράτωρ» του έργου είναι η επιθυμία και το όργανο της επιθυμίας,
πρόσωπο ή εμμονή, αδιάφορο, εθισμός ή ανάμνηση διεγερτικής πλησμονής. Οι
τέσσερις γυναίκες του έργου ταλανίζονται από τη στέρηση και την έμμονη
αναζήτηση του αντικειμένου του πόθου τους. Ο Στάικος κατορθώνει με υπέροχα
τεχνάσματα γραφής, υπεκφυγές, παραπλανήσεις να δημιουργήσει ένα πλέγμα
μυστηρίου, ώστε η νικοτίνη να λειτουργεί σε πρώτο επίπεδο ως ρεαλιστική ουσία
που διεγείρει ομόλογες ανάγκες και συνάμα ως σύμβολο πάσης εθιστικής ουσίας ή
ακόμη και ιδεοληψίας.

Ευάλωτες στους εθιστικούς ερεθισμούς

Το έργο είναι ένα αριστούργημα υπαινιγμών πάνω σε κάθε τι που προκαλεί
εξάρτηση, γοητεία, πείνα, δίψα, έλλειψη φαντασίωσης ή ανάπλαση γεγονότων που
επιθυμεί διακαώς η μνήμη. Οι γυναίκες του Στάικου πλέον επιρρεπείς και
ευάλωτες στους εθιστικούς ερεθισμούς φανατίζονται, αφιονίζονται,
πανικοβάλλονται, καταλαμβάνονται από υστερικά και στερητικά σύνδρομα
αναζητώντας την ουσία, την έννοια ή το όργανο που θα κορέσει την αδηφάγο όρεξή
τους.

Και βέβαια πρέπει να είναι κανείς πολύ αφελής, αν δεν αντιλαμβάνεται πως
πίσω από τις συνταγές μαγειρικής ή την επιθυμία μιας ρουφηξιάς του τσιγάρου
κρύβεται σαν πίσω από ένα προσωπείο ή ένα μίμημα το ακόρεστο ερωτικό βουλιμικό
ένστικτο της αναπαραγωγικής ορέξεως.

Για να παιχτούν σωστά τα έργα του Στάικου χρειάζονται λεπτούς χειρισμούς,
γιατί στη γραφή του κυριαρχεί η ειρωνεία, η προσποίηση, το χιούμορ, η έξοχη
μεταφορά (όλο το έργο του είναι μια Μεταφορά), ένα παίγνιο υποκατάστατων. Ο
θίασος που μας επισκέφθηκε από τη Λεμεσό, με σκηνοθέτη τον Γ. Μουαΐμη, μας
χάρισε μια πεντακάθαρη ανάγνωση των «Επικίνδυνων μαγειρικών».

«Χειροποίητο» κουαρτέτο

Οι δύο άντρες πρωταγωνιστές, ο Μηνάς Τίγκιλης και ο Πολύκαρπος Πολυκάρπου,
είχαν μέτρο και ισορρόπησαν τη διεκδίκηση του θηλυκού με τη νηφαλιότητα της
μαγειρικής τέχνης. H νέα όμως ηθοποιός Σαλώμη Αροδίτου έδειξε πως ανατέλλει
ένα πραγματικά ταλαντούχο κορίτσι στον θεατρικό ορίζοντα. Χιούμορ, φαντασία,
μια έξοχα ελεγχόμενη ερωτική πρόκληση και, κυρίως, μια υπόγεια ερωτική
πρόσκληση σε παιχνίδια!

Ο Ανδρέας Στάικος στον «χειροποίητο» θεατρικά «Καπνοκράτορα», αφού είναι
ένα κείμενο που διαμορφώθηκε λαμβάνοντας υπόψη τις ιδιαιτερότητες των τεσσάρων
νέων γυναικών ηθοποιών, τις βολές τους και τις προσωπικές τους επιθυμίες και
προθέσεις, έδειξε πως είναι και σπουδαίος δάσκαλος, αφού δημιούργησε ένα
κουαρτέτο που ήχησε έξοχα. Το έργο άρχισε με τη Φωτεινή Τιμοθέου (α’ βιολί)
και τη Μαρίνα Πολυμέρη (β’ βιολί) και ένα έξοχο σκέρτσο και αργότερα
προστέθηκαν το βιολεντσέλο της Λεμονιάς Γιαναρίδου και η βιόλα της Χρύσας
Ζαφειρίδου.

Τα τέσσερα αυτά υποκριτικά ηχοχρώματα εκτέλεσαν την παρτιτούρα της
επιθυμίας υπακούοντας σε μια ξέφρενη φούγκα του μαέστρου περνώντας από το
αλέγκρο στο μόλτο βιβάτσε για να καταλήξουν σε εξαίσιες διαφωνίες τού φινάλε
όταν η μελωδία πλέον εκτροχιάζεται και η επιθυμία ματαιούται.

Εκτός από το θαυμάσιο έργο, κερδίσαμε τέσσερις νέες άρτιες υποκριτικές
παρουσίες.

Το θαυμάσιο σύνολο ενίσχυσε το λιτό αλλά ουσιαστικό ταλέντο της Σταυρίδου
(σκηνικά – κοστούμια) και η πάντα καίρια μουσική παρέμβαση του Πλάτωνα
Ανδριτσάκη.