Tο DΝΑ σώζει τα αρχαία!

Από αξονικό τομογράφο περνά το άγαλμα της Παρθένου Μαρίας στη Βενεζουέλα, για να διαπιστωθεί η ζημιά που έχουν κάνει τα παράσιτα στο εσωτερικό του. Με όπλο τους τα πιο εξελιγμένα μέσα, οι επιστήμονες σήμερα βρίσκονται κοντά στη θεραπεία των έργων τέχνης που κινδυνεύουν από μικροοργανισμούς

H σκηνή του εγκλήματος: μια γκαλερί στο Καράκας της Βενεζουέλας. Το θύμα είναι
ξαπλωμένο ανάσκελα και το σώμα του γεμάτο τρύπες. Με δυσκολία διακρίνονται τα
χαρακτηριστικά στο όμορφο κάποτε πρόσωπό της. Το σώμα της είναι ένα ερείπιο.
Και δεν είναι το πρώτο κρούσμα. Όλα τα αποδεικτικά στοιχεία στρέφουν την
προσοχή προς το μέρος μιας ομάδας υπόπτων, που έχουν ενορχηστρώσει μια σειρά
επιθέσεων σε όλες τις γωνιές του κόσμου. Οι ειδικοί πράκτορες προσπαθούν
χρόνια τώρα να τους εντοπίσουν και να τους εξολοθρεύσουν. Τελευταία, με τη
βοήθεια της τεχνολογίας και της επιστήμης, φαίνεται πως οι «Καλοί» είναι
έτοιμοι να θριαμβεύσουν.

Ακούγεται σαν αστυνομικό μυθιστόρημα, με ντετέκτιβ, πυροβολισμούς και πτώματα.
Με τη διαφορά, όμως, ότι το θύμα στην περίπτωσή μας δεν είναι άνθρωπος, αλλά
ένα πολύτιμο ξύλινο άγαλμα του 18ου αιώνα της Παρθένου Μαρίας, που κοντεύει να
διαλυθεί από την επίθεση σκαθαριών. Με τον ίδιο τρόπο, το ένα τρίτο των
πολιτιστικών θησαυρών της Βενεζουέλας κινδυνεύουν να γίνουν πριονίδι.

H ζέστη και η υγρασία κάνουν τις τροπικές χώρες ιδανικό τόπο δράσης για τα
παράσιτα που προσβάλλουν έργα τέχνης. Αλλά το φαινόμενο δεν περιορίζεται εκεί.
Σε όλο τον πλανήτη, έντομα, βακτήρια και μύκητες εξαπολύουν μαζικές επιθέσεις
σε πολύτιμα αντικείμενα, κάνοντας τα αγάλματα σκόνη, καταστρέφοντας πίνακες
και ιστορικά ντοκουμέντα.

Μέθοδοι ντετέκτιβ

Στην εποχή μας, μια νέα γενιά συντηρητών τέχνης έχει περάσει στην αντεπίθεση.
Συνδυάζοντας τις ικανότητες ενός ντετέκτιβ και ενός μοριακού βιολόγου,
αναζητούν την ακριβή ταυτότητα των δραστών και μεθόδους για να τους
αντιμετωπίσουν. Οι πιο τελευταίες θα δοκιμαστούν στο άγαλμα της Παρθένου
Μαρίας. H σωτηρία της δεν θα είναι απλά ένα κατόρθωμα για τους επιστήμονες της
Βενεζουέλας που θα εγκαινιάσουν την τεχνική, αλλά ένα σημαντικό βήμα στη μάχη
ενάντια στα παράσιτα των αρχαιοτήτων όλου του κόσμου.

Οι ειδικοί προσπαθούν επί αιώνες τώρα να προστατεύσουν τα έργα τέχνης από την
αποσύνθεση, αλλά οι μέθοδοι απεντόμωσης συνήθως προκαλούν άλλα προβλήματα. Για
παράδειγμα, τα ζιζανιοκτόνα, που είναι αρκετά τοξικά ώστε να σκοτώνουν τα
βακτήρια, συνήθως βλάπτουν και τους ανθρώπους. Κάποιες τεχνικές κάνουν κακό
στο περιβάλλον ή στα ίδια τα έργα τέχνης. «Έχουμε πολλές περιπτώσεις χημικών
ουσιών που δοκιμάστηκαν και προκάλεσαν ζημιά», λέει στο «New Scientist» ο
κυτταρικός βιολόγος Ρόμπερτ Κέστλερ, διευθυντής στο Κέντρο Έρευνας Υλικών του
Σμισθόνιαν.

Μαύρες κηλίδες

Για να πετύχουν καλύτερα αποτελέσματα, ο Κέστλερ και οι συνεργάτες του
έστρεψαν την προσοχή τους στην αναγνώριση των υπόπτων. Οι μύκητες αφήνουν
μαύρες κηλίδες στο χαρτί, οι οποίες πολύ δύσκολα καθαρίζουν. Τέτοιες ήταν οι
κηλίδες που εμφανίστηκαν σε πίνακες του 19ου αιώνα στο Μητροπολιτικό Μουσείο
της Νέας Υόρκης. Εκεί εργαζόταν η Μαρία Πία ντι Μποναβεντούρα, μικροβιολόγος,
που ανέλαβε να εντοπίσει τους δράστες. Απομονώνοντας το DNA των οργανισμών,
βρήκε ποια είναι τα βακτήρια που ευθύνονται για τη ζημιά και τώρα προσπαθεί να
βρει μεθόδους για την ασφαλή αφαίρεσή τους.

Νέοι δρόμοι

Οι εξελίξεις στην ανάγνωση του DNA ανοίγει νέους δρόμους στην προστασία και
συντήρηση των έργων τέχνης. Επιστήμονες από το Πανεπιστήμιο του Χάρβαρντ
βρήκαν με αυτό τον τρόπο τι είναι αυτό που κατατρώει λίθινα αγαλματίδια και
κομψοτεχνήματα των Μάγιας στο Μεξικό. Προηγούμενες μελέτες είχαν εντοπίσει
μικρόβια στην επιφάνεια της πέτρας, αλλά η αλληλουχία του DNA από τον
Κρίστοφερ Μακναμάρα αποκάλυψε την ύπαρξη οργανισμών στο εσωτερικό της πέτρας
-υπεύθυνων για την καταστροφή της.

«Παλεύουν» με τους μύκητες των ελληνικών τοιχογραφιών

Άγνωστοι μύκητες προσβάλλουν αρχαιότητες και στην Ελλάδα, όπως αυτή την τοιχογραφία του Νέου Μακεδονικού Τάφου στην Πέλλα. Αποστολή των ειδικών είναι να εντοπίσουν πρώτα την ταυτότητά τους

Μάχη με τα παράσιτα (φυτικά και ζωικά) και τα βακτήρια δίνουν και οι Έλληνες
επιστήμονες σε μνημεία και αρχαιολογικούς χώρους όλης της χώρας, όπου οι
περιβαλλοντικές συνθήκες ευνοούν την ανάπτυξη των μικροοργανισμών.

«Συνεργαζόμαστε με Πανεπιστήμια, για να βρούμε λύσεις που δε θα είναι
επιβλαβείς για τα πολιτιστικά αγαθά αλλά ούτε και το περιβάλλον, την πανίδα
και τη χλωρίδα του τόπου. Στόχος τής επιστημονικής συνεργασίας με τα
Πανεπιστημιακά Ιδρύματα είναι να ταυτιστούν οι οργανισμοί που προσβάλλουν τα
υλικά των μνημείων και να προγραμματιστούν οι πιο κατάλληλες και ήπιες
προληπτικές και θεραπευτικές παρεμβάσεις», λέει στα «NEA» ο Νίκος Μίνως,
προϊστάμενος της Διεύθυνσης Συντήρησης Αρχαιοτήτων του υπουργείου Πολιτισμού.

Στους μακεδονικούς τάφους της περιοχής των Λευκαδίων Νάουσας, το Τμήμα
Βιολογίας του Πανεπιστημίου Αθηνών έχει διεξαγάγει μελέτη προκειμένου να
ταυτίσει τους μύκητες και τους μικροοργανισμούς που προσβάλλουν τα συνδετικά
υλικά των τοιχογραφιών. Ανάλογες μελέτες έχουν γίνει στα λίθινα μνημεία των
Μυκηνών και της Αρχαίας Ολυμπίας. Αφού αναγνωρίστηκαν οι φυτικοί οργανισμοί –
όπως φύκη, βρυόφυτα, βακτήρια, μύκητες και λειχήνες – που βρήκαν πρόσφορο
έδαφος στις αρχαίες λίθινες κατασκευές, έγινε απολύμανση και καθαρισμός.

Ακόμα, σε συνεργασία με το Γεωπονικό Πανεπιστήμιο Αθηνών, ξεκίνησε έρευνα για
να βρεθεί το είδος των οργανισμών (σκώληκες) που έχουν προσβάλει τα δομικά
υλικά του προϊστορικού οικισμού της Λέρνας και η κατάλληλη μέθοδος
αντιμετώπισής τους.

Εξίσου ευάλωτα στα παράσιτα είναι τα βυζαντινά μνημεία, γι’ αυτό οι
επιστήμονες στρέφουν την προσοχή τους και σε αυτήν την κατεύθυνση. Πιο
πρόσφατο από όλα είναι το πρόγραμμα που ξεκίνησε μετά το Πάσχα η Διεύθυνση
Συντήρησης του υπουργείου Πολιτισμού μαζί με το Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων και το
Τμήμα Συντήρησης Αρχαιοτήτων και Έργων Τέχνης τών TEI Αθηνών. Στόχος είναι να
βρουν τρόπο να διατηρήσουν τα οργανικά συνδετικά υλικά, με τη χρήση
αντισωμάτων, σε βυζαντινά μνημεία των Ιωαννίνων.

Λύση από μια «ηλεκτρονική μύτη»

H απάντηση στην επίθεση των «δολοφονικών» βακτηρίων μπορεί να έρθει από ένα
Πανεπιστήμιο της Βρετανίας. Στο Ινστιτούτο Βιοεπιστημών και Τεχνολογίας στο
Πανεπιστήμιο του Κράνφιλντ, οι επιστήμονες ανέπτυξαν την «ηλεκτρονική μύτη».
Το μηχάνημα «μυρίζει» τις χημικές ουσίες που απελευθερώνουν στο περιβάλλον
γύρω τους τα μικρόβια όταν προσβάλλουν ξένα σώματα. H τιμή του ακόμα είναι
πολύ υψηλή (16.000 ευρώ). H νέα τεχνολογία, όμως, μειώνει το κόστος και
βελτιώνει το μοντέλο, έτσι ώστε να είναι πιο αποτελεσματικό στα υγρά τροπικά
κλίματα, όπου τα μικρόβια αποδεικνύονται περισσότερο καταστροφικά.