Σοβαροφανές ριάλιτι

H κυρία πρόεδρος Βόζεμπεργκ επί το έργον στο ριάλιτι «Διαφορές»

Ο κλονισμός του κράτους Πρόνοιας, η αρρυθμία βασικών θεσμών της Δημοκρατίας
και η αυξανόμενη αγριότητα του οικονομικού συστήματος εξασφαλίζουν στην εποχή
μας άφθονο θυματικό λόγο. Αυτό είναι το φωτογενές υλικό που τροφοδοτεί πλήθος
τηλεθεαμάτων και το ίδιο ακριβώς αποτελεί την αφορμή για την εκπομπή
«Διαφορές» (Alpha). Ένα είδος ριάλιτι εκτόνωσης καημών, που μιμείται τις
διαδικασίες μιας δίκης-χωρίς-απόφαση, μια ακροαματική διαδικασία. Τον ρόλο τού
από καθ’ έδρας αρμοδίου να συντονίζει – ένα είδος δικαστή, που δεν δικάζει
αλλά τηρεί το τελετουργικό μιας δίκης -, τον έχει η Ελίζα Βόζε-μπεργκ,
καθισμένη στο κεντρικό έδρανο. Απέναντι, σε άλλο ξεχωριστό έδρανο, οι
καταγγέλλοντες που στην πρώτη εκπομπή ήταν οι γονείς του μικρού Ανδρέα, στον
οποίο από τραγικό λάθος οι υπεύθυνες του βρεφονηπιακού σταθμού έδωσαν νερό σε
ποτήρι που περιείχε καυστική ποτάσα με αποτέλεσμα να έχει σοβαρά προβλήματα
υγείας το παιδί.

Μοιρασμένοι στα έδρανα σε ημικύκλιο, ο δήμαρχος στου οποίου την
αρμοδιότητα βρίσκεται ο εν λόγω σταθμός, ο συνήγορος των κατηγορουμένων,
βουλευτές εκπρόσωποι των δύο μεγάλων κομμάτων, προφανώς ως εκπρόσωποι του
λαού, της «κοινής γνώμης», δικηγόροι που καταθέτουν την επιστημονική τους
άποψη για την υπόθεση και για συμπλήρωμα μία ψυχοθεραπεύτρια, και αυτή
ειδικότητα απαραίτητη στα θεάματα του είδους, μια και είναι μόδα οι
ψυχολογικές ερμηνείες διαφόρων κοινωνικών φαινομένων.

H εκπομπή αξιοποιεί πλήρως την τηλεοπτική δραματουργία, ξεκινώντας με
την αφήγηση της υπόθεσης με τόνους άκρως δραματικούς. «Ήταν ένα πρωινό του…
όταν ο μικρός Ανδρέας ζήτησε νερό… κ.λπ., κ.λπ.». Στο ημίφως του στούντιο,
όπου όλοι βρίσκονται στις θέσεις τους, εισέρχεται η κ. Βόζενμπεργκ, ακριβώς
όπως ο δικαστής στο δικαστήριο. Τα φώτα ανάβουν. Κατόπιν εισάγει στην υπόθεση,
δίνοντας τον λόγο στους γονείς τού Ανδρέα. Εκθέτουν τα γεγονότα με το πάθος
του γονιού που υποφέρει. Τοποθετείται ο δήμαρχος. Παρεμβαίνει ο συνήγορος της
κατηγορούμενης καθαρίστριας του σταθμού, οι οποίοι δεν παρίστανται, προφανώς
για να μην ολισθήσει το αξιοπρεπές δικαστήριο σε ριαλιτζίδικο μαλλιοτράβηγμα.

Παρόμοιες εκπομπές υπάρχουν στις περισσότερες τηλεοράσεις διεθνώς. H
απομίμηση δίκης εξασφαλίζει μια οργανωμένη σκηνοθεσία αντιπαράθεσης, το
τελετουργικό τής έκθεσης επιχειρημάτων προσφέρει ένα είδος οργάνωσης της
σκέψης γύρω από κοινωνικά ζητήματα, ενώ, ανάλογα με τις σκηνοθετικές επιλογές,
ένα ενδεχόμενο μαλλιοτράβηγμα των διαδίκων προσφέρει την καθιερωμένη απόλαυση
του καβγά και φυσικά στο κανάλι την τηλεθέαση. Στην τουρκική τηλεόραση, για
παράδειγμα, η επιλογή είναι καβγάς μέχρις γρονθοκοπήματος, ενώ στο
στούντιο-δικαστήριο παραβρίσκονται «φουσκωτοί» για να χωρίζουν τους
καβγατζήδες, αφού πρώτα τους αφήσουν να έρθουν στα χέρια.

Στις «Διαφορές» το ύφος της κ. Βόζεμπεργκ, που μιμείται με απολαυστική
επιμονή εκείνο ενός δικαστή, «παγώνει» τις θερμοκρασίες: «Παρακαλώ, δεν θα μου
απευθύνεται εσείς ερωτήσεις, εγώ θα σας απευθύνω» ανακαλεί στην τάξη τον
πατέρα του Ανδρέα η κ. Βόζεμπεργκ ή «παρακαλώ μην απευθύνεστε, πείτε αυτό που
έχετε να πείτε, χωρίς να απευθύνεστε» ακριβώς, όπως ορίζουν οι κανόνες μιας
δίκης, όπου τα επιχειρήματα απευθύνονται στο δικαστήριο και όχι στα πρόσωπα.

Το γκροτέσκο χιούμορ της σοβαροφάνειας

H σκηνοθεσία της εκπομπής μοιάζει να αντανακλά την οργάνωση ενός αστικού
κράτους, με τους θεσμούς και τους κρατικούς λειτουργούς, που αναπαριστούν στο
στούντιο την υποτιθέμενη έννοια της «ευταξίας». Άλλο αν το ανθρώπινο πάθος τα
έκανε μαλλιά κουβάρια σε ορισμένες στιγμές, με όλους να μιλούν ταυτοχρόνως
επιδεικνύοντας τη συνήθη αδιαφορία για οποιαδήποτε τάξη. Αποτέλεσμα το
αναμάσημα κοινότοπων διαπιστώσεων, όπως ότι το ατύχημα ήταν αποτέλεσμα
ανθρώπινου λάθους, το οποίο θα είχε αποφευχθεί αν οι θεσμοί λειτουργούσαν
σωστά και υπήρχε έλεγχος. Εν τέλει, οι «Διαφορές» θα λέγαμε πως είναι επίσης
ένα είδος ριάλιτι της αστικής αξιοπρέπειας, που υποτίθεται διασφαλίζουν οι
θεσμοί της δημοκρατίας και οι οποίοι ελέγχονται on camera για την ευρυθμία
τους. Σε όλο αυτό προσδίδει το γκροτέσκο χιούμορ της η υπερβάλλουσα
σοβαροφάνεια που αποπνέει το ύφος της κυρίας Βόζεμπεργκ και το οποίο έχει όλα
τα αυστηρά σουσούμια ενός δικαστή.

H απουσία φυσικά συγκεκριμένου αποτελέσματος στην όλη υπόθεση, όπως θα
υπήρχε από μια κανονική δίκη, απλώς επιβεβαιώνει την εκτονωτική λειτουργία του
θεάματος, που επικαλύπτεται με το ευγενές λούστρο της ενημέρωσης. Άλλωστε δεν
απέφυγαν να επισημάνουν οι καλεσμένοι δικηγόροι ότι η όλη υπόθεση ανήκει στη
Δικαιοσύνη και μόνο. Τι κάνει η τηλεόραση; Απλώς εκμεταλλεύεται το κενό από
την αρρυθμία των θεσμών. Φαινόμενο που συνδυάζεται διεθνώς με τη σύγχρονη
βιομηχανία δικαιωμάτων η οποία ανθεί ιδίως διά του τηλεοπτικού λαϊκισμού και
εξασφαλίζει άφθονο θυματικό λόγο για τα τηλεοπτικά ριάλιτι.