ΦATOΣ KOΓKOΛI «Kάποτε με μίσησα γι’ αυτά που είχα γράψει…»

«Εάν δεν είχε πέσει το καθεστώς, ίσως να μην είχα γράψει ποτέ… Είναι παράξενο αλλά μόλις κατέρρευσε το καθεστώς ήθελα να γράψω όπως θέλει κανείς να φάει για να μην πεθάνει. Δεν ήταν θέμα ταλέντου, ήταν θέμα σωματικής, ψυχικής ανάγκης…», λέει ο Αλβανός συγγραφέας Φατός Κογκόλι

Το 1991 η Αλβανία βυθίζεται στο χάος. Το καθεστώς του Ενβέρ Χότζα καταρρέει
και από την πιο απομονωμένη χώρα της υφηλίου έρχονται εικόνες που σοκάρουν:
ανθρώπινες σκιές κρεμασμένες στα καράβια της απελπισίας και της ελπίδας μαζί.
Είναι τότε ακριβώς, και παίρνοντας αφορμή από αυτά τα γεγονότα, που ο Φατός
Κογκόλι γράφει το πρώτο του μυθιστόρημα – «Ο αχαΐρευτος» (Εκδ. Καστανιώτης) –
«κλεισμένος σε ένα άδειο γραφείο και με τον τρομακτικό φόβο μήπως και φύγει η
κόρη μου με κάποιο από αυτά τα καράβια». Σήμερα ο Κογκόλι θεωρείται ο
μεγαλύτερος σύγχρονος Αλβανός πεζογράφος. Μεταφρασμένος σε σχεδόν είκοσι
γλώσσες, το 2003 τιμήθηκε με το βραβείο «Balkanica» ως ο καλύτερος Βαλκάνιος
συγγραφέας.

Αρχίσατε να γράφετε λογοτεχνία περίπου στα πενήντα σας. Δεν είναι κάπως
αργά;

«Ίσως φταίει ο πατέρας μου που ήθελε να γίνω πάση θυσία μαθηματικός. Δεν είχα
όμως καθόλου ταλέντο στα μαθηματικά. H αλήθεια είναι ότι δεν τα πάω καθόλου
καλά με τους αριθμούς… Δεν ξέρω ούτε την ακριβή ημερομηνία γεννήσεώς μου.
Επίσημα είναι στις 12 Ιανουαρίου του 1944. Αλλά στην οικογένεια τη γιορτάζαμε
στις 7 Δεκεμβρίου του 1943. H μάνα μου λέει πως γράφτηκα στα δημοτολόγια με
ένα μήνα καθυστέρηση γιατί στην πόλη όπου γεννήθηκα, στο Ελμπασάν, οι Γερμανοί
είχαν επιβάλει απαγόρευση κυκλοφορίας ενώ ο πατέρας μου ήταν στο βουνό,
αντιστασιακός. Μια μέρα όμως η μητέρα μου μού εκμυστηρεύτηκε πως δεν είναι
εντελώς σίγουρη ότι με γέννησε στις 7 Δεκεμβρίου. Επομένως ακόμα δεν ξέρω
ακριβώς το πότε γεννήθηκα…»

Ξεκινήσατε δηλαδή για μαθηματικός και καταλήξατε λογοτέχνης…

«Ναι, αλλά στα μαθηματικά οφείλω πολλά. Οφείλω και το ότι στράφηκα στη
λογοτεχνία… Ο πατέρας μου ήταν μέλος του Κόμματος και βρήκε μια υποτροφία
για να σπουδάσω μαθηματικά στην Κίνα. H Κίνα με άλλαξε. Πρώτα από όλα
ανακάλυψα την ταυτότητά μου και ως Ευρωπαίος. Μέχρι τότε, λόγω του πατέρα μου,
δεν περνούσε από το μυαλό μου να αμφισβητήσω τον “σοσιαλιστικό παράδεισο”.
Στην Κίνα άρχισα να σκέφτομαι αλλιώς… Ίσως σε αυτό με επηρέασε και η απόλυτη
φτώχεια που είδα με τα μάτια μου στον “παράδεισο του Μάο”. Γύρισα λοιπόν από
την Κίνα και ανακοίνωσα στον πατέρα την απόφασή μου να γίνω συγγραφέας.
Εκείνος έγινε θηρίο…».

Από τότε γράφετε δηλαδή;

«Τότε έγραψα τα πρώτα μου διηγήματα. Τότε βρήκα και δουλειά στον μοναδικό
εκδοτικό οίκο που υπήρχε στην Αλβανία. Είχα πρόσβαση σε μια τεράστια
βιβλιοθήκη όπου υπήρχαν τα απαγορευμένα βιβλία τα οποία είχαν άδεια να τα
διαβάσουν μόνο τα μέλη της κομμουνιστικής νομενκλατούρας… Τότε με μίσησα γι’
αυτά που είχα γράψει. Και αποφάσισα να μη γράφω πια λογοτεχνία που έπρεπε να
είναι “σοσιαλιστική” στο περιεχόμενο και “εθνική” στο ύφος, όπως ήθελε το
Κόμμα».

Μπορείτε να μου πείτε κάποιους από τους λογοτέχνες που διαβάσατε στη
βιβλιοθήκη με τα απαγορευμένα βιβλία;

«Κάφκα, Ντοστογιέφσκι, Μπόρχες, Καμί, Σαρτρ… Εκεί ανακάλυψα και τον υπέροχο
Καζαντζάκη. Τον διάβαζα στα γαλλικά. Ο Καζαντζάκης με γοήτευσε σφόδρα. Όχι
μόνο για το μέγεθος του ταλέντου του. Τους χαρακτήρες που περιέγραφε στα
βιβλία του ο Καζαντζάκης μπορούσα να τους “βρω” και εδώ στην Αλβανία, ειδικά
στα χωριά. Αυτό μου έδωσε να καταλάβω πόσο πολύ μοιάζουμε εμείς οι
Βαλκάνιοι… Μια μέρα επίσης έπεσε στα χέρια μου “H Ιστορία του Τρίτου Ράιχ”
του Ουίλιαμ Σίρερ. Εκείνο το βιβλίο με συγκλόνισε βαθύτατα. Ειδικά το κομμάτι
που μιλούσε για τον έλεγχο του Τύπου, της λογοτεχνίας και της τέχνης από τους
ναζί. Ανακάλυπτα πως το δικό μας κομμουνιστικό καθεστώς εφάρμοσε ακριβώς τις
ίδιες μεθόδους…».

H πενταλογία που σας έκανε διάσημο στην Αλβανία και στο εξωτερικό
ονομάζεται «Οι φυλακές της μνήμης». Γιατί αυτή η αναφορά στη μνήμη;

«H υπόθεση του πρώτου μυθιστορήματος – “Ο αχαΐρευτος” – αρχίζει τον Μάρτη του
1991. H ξεχασμένη χώρα που λεγόταν Αλβανία έβγαινε με τραγικό τρόπο από την
αφάνεια. Ταυτόχρονα όμως εκείνη η τραγική στιγμή σημάδευε και την εποχή της
ελπίδας. Ήταν μια κορυφαία στιγμή της ιστορίας μας. Το τελευταίο μυθιστόρημα
της πενταλογίας – “Το όνειρο του Δαμοκλέους” – αναφέρεται στον Μάρτη του 1997,
στην εξέγερση των πυραμίδων. Ο Μάρτης του 1997 σημειώνει ταυτόχρονα τον
καταποντισμό των ελπίδων και των ψευδαισθήσεων που είχαν γεννηθεί τον Μάρτη
του 1991… Σε όλη αυτή τη διαδρομή, την αλβανική κοινωνία τη συνοδεύει το
παρελθόν της, σαν ένα θηρίο που απαιτεί τον φόρο πόνου και αίματος που του
αναλογεί…».

Το βιβλία σας είναι σκληρά για μια κοινωνία που περνά μια επίπονη
αναπροσαρμογή…

«Χωρίς αυτογνωσία δεν υπάρχει καμία ελπίδα για λύτρωση».

Ο πόνος και η ενοχή

Τους ήρωες του βιβλίου σας τους βασανίζει μια ανεπαίσθητη ενοχή…

«Τους έχω μεταδώσει τη δική μου ενοχή».

Έχετε κάποιον λόγο να νιώθετε ένοχος;

«Μέχρι τις αρχές της δεκαετίας του ’70 ο πόνος των άλλων δεν με αφορούσε.
Ύστερα καταδίωξαν τον πατέρα μου, εξόρισαν τον θείο μου και ξαφνικά από
προνομιούχος έγινα στιγματισμένος. Τότε άρχισα να καταλαβαίνω πως βρισκόμουν
σε μια χώρα που το καθεστώς την είχε μετατρέψει σε κόλαση. Άρχισα να νιώθω τον
πόνο των άλλων. Δεν μπορείς να κατανοήσεις πραγματικά τον πόνο του άλλου εάν
δεν σε αφορά άμεσα. Και αυτή η σκέψη μού προκαλεί μια αίσθηση ενοχής που δεν
θα μπορέσω να την αποχωριστώ ποτέ…».

INFO

Το βιβλίο του Φατός Κογκόλι «Το όνειρο του Δαμοκλέους» θα κυκλοφορήσει σύντομα
από τις Εκδόσεις Κέδρος.