Eυγενική… «Άγρια συμμορία»

Αν μου έλεγαν πως ο… τοκετός προέκυψε στο ενδιάμεσο «Dogville» και
«Manderlay» (που θα δούμε στις Κάννες), δεν θα απορούσα. Επίσης, αν μου έλεγαν
πως ο φερόμενος ως σκηνοθέτης, Τόμας Βίντερμπεργκ, απλώς ακολούθησε πιστά τις
εντολές του εμπνευστή και ιδρυτή του «Dogme 95», πάλι δεν θα απορούσα. Και αν
μου έλεγαν πως αυτή η Wendy δεν είναι τίποτε άλλο παρά «δούρειος ίππος»
εισβολής και αναστάτωσης της κυρίαρχης, αμερικανικής, κουλτούρας, αμαχητί θα
συμφωνούσα. Για να καταλάβετε, το κεντρικό επιμύθιο αυτής της εξωφρενικής
ιστορίας πάει κάπως έτσι: H βία είναι χρήσιμη και δικαιολογημένη, αρκεί αντί
για «Wilde bunch» η συμμορία να είναι… ευγενική!

Ο απίστευτος αυτός παμφάγος εγκέφαλος από τη Δανία επινόησε ένα από τα
πιο πολυδιάστατα και επαμφοτερίζοντα σενάρια που βγήκαν στην επιφάνεια τα
τελευταία χρόνια. Μία ιστορία πλήρης νοημάτων και «γραμμών», οι οποίες αν και
εκ πρώτης όψεως φαίνεται να συγκρούονται και να αλληλεκμηδενίζονται στην
πραγματικότητα ισορροπούν, γιατί ακριβώς αντικατοπτρίζουν έναν κόσμο ολότελα
κατακερματισμένο και αντιφατικό:

Σε κάποια εγκαταλελειμμένη, προλεταριακή, γεωγραφική κουκκίδα του βαθυκράτους
των ΗΠΑ με ήρωα έναν ρακένδυτο, μοναχικό πιτσιρικά, ανικανοποίητο ερωτικά,
περιθωριακό κοινωνικά και ανεπιβεβαίωτο υπαρξιακά. Ο χαρακτήρας-μοντέλο στο
οποίο βασίστηκαν και βασίζονται εκατοντάδες χολιγουντιανές αλλά και
«ανεξάρτητες» παραγωγές (έχει σημασία αυτή η αναφορά). Εκεί λοιπόν που
«βλέπει» τον εαυτό του διαρκώς να πέφτει στο απέραντο κενό και να
προσγειώνεται σε τοπίο άνυδρο και ξερό, ένα σκουριασμένο, ξεχασμένο όπλο θα
ανακόψει τη βουτιά προς τον τενεκέ των σκουπιδιών. Παραμένοντας πιστός στις
αρχέγονες, ειρηνικές επιλογές του, συγκροτεί ομάδα από συνομήλικους
κουμπουροφόρους, της ίδιας «τάξης» και του ίδιου κενού. H συνέχεια εξωφρενική.
Αφού όλοι μαζί εγκαταστήσουν τη γιάφκα τους σε εγκαταλελειμμένο εργοστάσιο, θα
συγκεντρώσουν όπλα, θα μεταμφιεστούν με κοστούμια ηρώων της παλιάς, καλής
εποχής και θα ορκιστούν πίστη και αφοσίωση στις παραδοσιακές αρχές της…
συμμορίας. Επιτέλους, αυτά τα αδέσποτα παιδιά, αυτοί οι Los Olvidados της
Βόρεις Αμερικής, βρίσκουν νόημα ύπαρξης και ιερής αποστολής. Πρώτο μέλημά
τους, η προστασία μια φτωχής γριάς, μαύρης και τυφλής… Αυτό που φαίνεται
τόσο απλό και προσκοπικό, καταλήγει σε αιματηρό γουέστερν. Περίπου σαν οι
Φαναριώτες να παίρνουν τα όπλα για να κηρύξουν την απελευθέρωση από τον
τουρκικό ζυγό!

«Dear Wendy». Το όπλο – λέει ο Λαρς φον Τρίερ – είναι χρήσιμο και… ευγενικό!

Τρελαθήκατε; Κι εγώ το ίδιο. Ο καταιγισμός ιδεών, όταν το είδα πρώτη
φορά στο περιθώριο του τελευταίου Φεστιβάλ Βερολίνου, προκάλεσε μπλακ άουτ στο
μυαλό μου. H πρώτη αντίδραση που αυθόρμητα βγήκε από το στόμα, είναι η γνωστή:
«Μα τι στο καλό θέλει να πει;». Λίγο μετά την έξοδο και συμμαζεύοντας τη σκέψη
μου που στο μεταξύ είχε κομματιαστεί, βρέθηκα μπροστά σε ένα ραφιναρισμένο
ιδεόγραμμα, κινεζικής καλλιγραφίας. Τα κομμάτια του παζλ είναι έτσι φτιαγμένα,
ώστε από τη μια να είναι ακανόνιστα και ασύμβατα σε όποια θέση κι αν τα
τοποθετήσεις και από την άλλη να είναι συμβατά και ταιριαστά με όλα τα
τετραγωνάκια της σκακιέρας. Σαν παιχνίδια δύο όψεων, δύο προσώπων, δύο
παιχνιδιών, δύο διαφορετικών ταινιών. Ως εξής: Ντουμπλ φας η βία. Από τη μια,
οι σφαίρες του νόμου και της τάξης (ρατσισμός, συντηρητισμός, Μπουσισμός…).
Από την άλλη, τα σκουριασμένα όπλα της «ευγενικής συμμορίας». Επομένως το
ερώτημα δεν είναι «υπέρ ή κατά της βίας;», αλλά το πασίγνωστο και μάλιστα
επαναστατικό, «ποιος ποιον;».

Διπλής αναγνώσεως και το κίνητρο του Ντικ (Τζέιμι Μπελ): Από τη μια, η
σεξουαλική του στέρηση ως εμβληματική συμπύκνωση μιας γενικότερης, κοινωνικής,
πολιτιστικής ανυπαρξίας και, από την άλλη, το όπλο (σεξ) ως μοναδικό
«εργαλείο» προστασίας, αυτονομίας και ελευθερίας. Το όπλο είναι η μάσκα του
δικού του αχρησιμοποίητου «εργαλείου». Γι’ αυτό το ονομάζει Wendy.

Διπλής αναγνώσεως και η κουλτούρα της βίας: Από τη μια, ως μοναδική επιλογή
(αφού είναι διάχυτη και κυρίαρχη) και από την άλλη, ως αναγκαστική εφαρμογή.
Βιαία η στέρηση, βιαία η περιθωριοποίηση, βιαία η διατήρηση αυτής της άνισης,
κοινωνικής… ισορροπίας. H σύγκρουση, αναπόφευκτη και προβλεπόμενη. Περίπου
μοιάζει σαν ο Τζον Γουέιν (σερίφης) να επιτίθεται εναντίον των «βάρβαρων»
Απάτσι!

Διπλό και το παιχνίδι με την αμερικανική, κινηματογραφική, κουλτούρα: Το
Σήμερα συναντάει το Χθες (γουέστερν), αλλά το Σήμερα δεν είναι σαν το Χθες (το
γουέστερν ως αποκύημα της φαντασίας εφήβων του πεζοδρομίου). Ο Λαρς φον Τρίερ
περίπου «λέει» ότι η αναπαραγωγή του «είδους» μοιάζει με νάνο που εκλαμβάνει
τον εαυτό του ως γίγαντα!

Πιστολέρο… «νάνοι»

Ο σκηνοθέτης της ταινίας «Dear Wendy», Τόμας Βίντερμπεργκ

Όλα τα αντιφατικά ζεύγη (είναι και άλλα πολλά) καταλήγουν σε μία «γραμμή». Μια
κόκκινη κλωστή συνδέει όλα αυτά τα ντουμπλ φας… μπουφάν: Στρεβλή (από τη
στέρηση και την περιθωριοποίηση) η ερωτική σχέση των νέων με τη βία. Στρεβλή
και ολότελα φαντασιακή η σχέση των ίδιων νέων με την παράδοση και την
κουλτούρα. Στρεβλή η σχέση τους με τις αξίες και το ειρηνιστικό κίνημα.
Στρεβλές, όσο και αγνές οι προθέσεις τους, επομένως άκυρες, ανεφάρμοστες
και… άσφαιρες οι πράξεις τους – όπως και οι στόχοι τους. Περίπου, για να
καταλάβετε την πανουργία του Δανού, αν και η ιστορία μοιάζει ηρωική και
δραματική, στο βάθος είναι σαρκαστική και παρωδία μαύρη και πικρή: Οι
πιστολέρος της «Άγριας συμμορίας» είναι νάνοι και οι σημερινοί Τζον Γουέιν
ψυχροί, κυνικοί, ανελέητοι, κακούργοι δολοφόνοι. Συμφωνείς δεν συμφωνείς, δεν
έχεις παρά σε αυτόν τον μέγιστο, ακατανίκητο εγκέφαλο να υποκλιθείς!

Ντίζελ με πιπίλα

H κινηματογραφική Ανάσταση ολοκληρώνεται με μια τέταρτη παρουσία, όχι τόσο
κινηματογραφική όσο… πιπίλα:

«Κωδικός πιπίλα» («The pacifier»): Ούτε κωμική ούτε περιπέτεια ούτε καν
βρεφονηπιακός σταθμός. Κάτι σαν Σταλόνε χωρίς Σταλόνε, Σβαρτσενέγκερ χωρίς
Σβαρτσενέγκερ και Βιν Ντίζελ με αγνώριστο τον Βιν Ντίζελ! Όλα αυτά τα
ιδιαιτέρως εξωγήινα είναι κατορθώματα δύο σεναριογράφων και ενός σκηνοθέτη που
φέρει το όνομα Άνταμ Σάνκμαν. H ανεγκέφαλη… ιδέα πάει κάπως έτσι: Σέρβοι
τρομοκράτες σκοτώνουν έναν «Αϊνστάιν» του αμερικανικού υπουργείου Άμυνας, με
αποτέλεσμα ο Ράμσφελντ (ας πούμε) να επαναφέρει από τη δράση τον σούπερμαν Βιν
Ντίζελ και να του αναθέσει την προστασία των τεσσάρων τέκνων του εκλιπόντος,
υπέρ πατρίδος, καθηγητή. Κάπως έτσι, ο Ντίζελ μεταμορφώνεται στον χειρότερο
μπέιμπι σίτερ από συστάσεως Χόλιγουντ. Κάπως έτσι, ο Γκουσγκούνης θα διέπρεπε
σε ελληνική βιντεοκωμωδία και κάπως έτσι, μου ήρθε να παίξω ταμπούρλο στον
ξυρισμένο γλόμπο αυτής της ανέκφραστης κεφαλής!

Λεωφορείο ευτυχισμένων επιβατών!

Πανούργος και ο εγκέφαλος από την Κούβα, με το όνομα Χουάν Κάρλος Τάμπιο, της
απρόβλεπτης, αλληγορικής ιστορίας «Lista de espera», «Λίστα αναμονής» και
ελπίδας.

Αναφερόμενος στο «Exterminator angel», περιγράφει μια πανομοιότυπη με τον
«Άγγελο εξολοθρευτή» ιστορία και ταυτόχρονα, ως χορευτής, επιδίδεται σε
εντυπωσιακή πιρουέτα 180 μοιρών με αποτέλεσμα να αναποδογυρίσει τον άξονα του
αριστουργήματος του Μπουνιουέλ!

Σε μισογκρεμισμένο σταθμό λεωφορείων επαρχιακής περιοχής της μισογκρεμισμένης
Κούβας, η «ουρά» των επιβατών έχει φτάσει μέχρι την… Αβάνα! Ο λόγος είναι
προφανής. Τίποτα δεν λειτουργεί και κανένα κρατικό μεταφορικό μέσο δεν
πρόκειται να έρθει να τους παραλάβει. H πρώτη αντίδραση είναι ελληνική και
γνωστή: εκνευρισμός, απογοήτευση, θυμός. H δεύτερη μοιάζει με όνειρο ενός
σοσιαλισμού με ανθρώπινο πρόσωπο: αλληλεγγύη, αυτοσχεδιασμός, γνωριμίες,
φλερτ, κοινοκτημοσύνη, φαγοπότι, γλέντι, χορός και πλήρης ουμανισμός. Μπας και
όλα αυτά δεν είναι αλήθεια, αλλά όνειρο και φαντασία;

Προσέξτε και σημειώστε την αντιγραφή και ταυτόχρονα την αντιστροφή του
«Άγγελου εξολοθρευτή»: Οι μεγαλοαστοί του Μπουνιουέλ «φυλακίζονται» σε μια
βίλα εξ αιτίας δικής τους αμνησίας. Ξεχνούν, ομαδικά, την πόρτα προς την
έξοδο. Αιχμάλωτοι του δικού τους αδιέξοδου, της δικής τους – ακίνητης –
Ιστορίας. Αντίθετα. Ο εγκλωβισμός των φτωχών στο ΚΤΕΛ της Κούβας οφείλεται σε
μια έξω από τους ίδιους αιτία. Ο εγκλεισμός των μεγαλοαστών είναι εσωτερικός,
κυτταρικός μόνιμος και Ιστορικός. Των Κουβανών, είναι εξωγενής και προσωρινός!

«Λίστα αναμονής». Το κουβανέζικο φλιπσάιντ του «Άγγελου εξολοθρευτή»!

Τα αποτελέσματα αυτών των δύο εγκλεισμών, εντελώς διαφορετικά. Οι αριστοκράτες
του Μπουνιουέλ όταν βρεθούν χωρίς νερό, τροφή και ανέσεις, ξεφορτώνονται τους
καλούς τρόπους και την ευγένεια. Ο σώζων εαυτόν σωθήτω. Ακονίζουν τα μαχαίρια
τους και ετοιμάζονται να σκηνοθετήσουν όργιο αλληλεξόντωσης και κανιβαλισμού.
H αποθέωση του εγωισμού και του αυτισμού. Στα δύσκολα κρίνεται ο χαρακτήρας
καθενός, αλλά και κάθε κοινωνικής ομάδας χωριστά. Αντίθετα, οι λιτοδίαιτοι
προλετάριοι της Κούβας, μετά τον πρώτο αιφνιδιασμό συσπειρώνονται,
οργανώνονται, αυτενεργούν, αυτοσχεδιάζουν και καταφέρνουν να μετατρέψουν το
εμπόδιο, τη δυσκολία, τον εγκλεισμό και την κρατική δυσλειτουργία, το
σοσιαλιστικό μπάχαλο με λίγα λόγια, σε πανηγύρι λαϊκό!

Διπλής όψεως (όπως και του Λαρς φον Τρίερ) η πανουργία του Χουάν Κάρλος
Τάμπιο. Από τη μια κριτική, σαρκαστική, στο αλαλούμ του κρατικού σοσιαλισμού,
από την άλλη αποκάλυψη και ανάδειξη των πλεονεκτημάτων του… ιδιωτικού
σοσιαλισμού. Το κράτος δεν λειτουργεί, αλλά ο Άνθρωπος, ακόμα και υπό συνθήκες
οικονομικής στέρησης, μεγαλουργεί! Τηρουμένων των αναλογιών με το φτωχό
παρελθόν της φτωχής Κούβας, το αποτέλεσμα μοιάζει με μικρό επίτευγμα, πέρα και
έξω από τις δυνατότητες της σημερινής, ελληνικής κινηματογραφίας. Επιδέξια
διαχείριση πλήθους ηθοποιών, υποδειγματική επεξεργασία διαφορετικών χαρακτήρων
και εξαιρετική κατάτμηση ενός και μοναδικού χώρου. Με λίγα λόγια, αν και αυτού
του είδους οι ιστορίες καταλήγουν σε κλασικές ηθογραφίες, εν τούτοις ο Τάμπιο
προσπέρασε τη γραφικότητα και σχεδόν άγγιξε τη σκόνη που άφησε πίσω του ο
Μπουνιουέλ της μεξικανικής περιόδου. Με περισσότερη οικονομία, λιγότερη
φλυαρία και καλύτερα ενορχηστρωμένες κορυφώσεις, ο Κουβανός θα είχε υπογράψει
μία από τις σπουδαιότερες ταινίες της χρονιάς!

H γοητεία της τρελής μπουρζουαζίας

Συσπειρωμένοι, αν και πάμπτωχοι οι Κουβανοί, κατακερματισμένοι, τρελαμένοι και
ανικανοποίητοι οι χορτάτοι της ευρωπαϊκής μπουρζουαζίας. Με άλλα λόγια, κανείς
και καμία χώρα δεν μπορεί να τα έχει όλα!

Δύο Γάλλοι ηθοποιοί, διόλου «λαμπεροί», η Ανιές Ζαουί και ο Ζαν Πιερ Μπακρί,
υπογράφουν στο «Comme une image» («Σαν μια εικόνα») ένα από τα καλύτερα
επεξεργασμένα σενάρια της φετινής, «χειμερινής» περιόδου. H πατίνα είναι κοπής
και ραφής «Shortcuts» («Στιγμιότυπα») του Ρόμπερτ Όλτμαν. Ωστόσο, οι
καταστάσεις, οι χαρακτήρες, οι διάλογοι και οι ανατροπές είναι εντελώς
σημερινά, αυθεντικά και ολότελα δικά τους.

«Σαν μια εικόνα». Εξαιρετικό σενάριο, μέτρια σκηνοθεσία

Μία η κοινωνική ομάδα (της εύπορης, μεσοαστικής, διανόησης), πολλά τα πρόσωπα
(της ίδιας οικογενείας με τις παραφυάδες της) και άφθονα σχιζοφρενικά
συμπτώματα. Μισάνθρωπος ο πατέρας. Χωρισμένος από την πρώτη και παντρεμένος με
μια δεύτερη, με τα μισά του χρόνια, γυναίκα. Όλα του φταίνε, όλους τους
χλευάζει και τίποτα δεν του… κάνει. Απροσάρμοστη, λόγω ευτραφούς… βάρους,
η πρωτότοκη θυγατέρα. Ερωτευμένη με κάποιον που δεν την θέλει και αόμματη
μπροστά στο φλερτ κάποιου άλλου που την θέλει. Με το βλέμμα σε λάθος άντρα και
με την ψυχή της σε λάθος πατέρα. Γύρω από αυτούς τους δύο κεντρικούς,
ανθρώπινους πλανήτες, περιστρέφονται και οι έτεροι «δορυφόροι». Το αποτέλεσμα,
σε όλους τους μικροαστούς, οικείο και… φρενοβλαβικό. Όταν εγώ έφευγα εσύ
ερχόσουν και όταν εγώ ερχόμουν εσύ έφευγες!

Πρώτη εντύπωση οι χυμώδεις ερμηνείες, δεύτερη εντύπωση οι τόσο σύγχρονες και
τόσο ανισόρροπες καταστάσεις, τρίτη εντύπωση το καλοκουρδισμένο τανγκό με το
υποδόριο χιούμορ και τον δραματικό πανικό και τέταρτη εντύπωση και τελική,
«ωραία όλα αυτά, αλλά τι το διαφορετικό που θα με κάνει να το δω;».