Eικονογραφικά αρχέτυπα και θρησκευτική πίστη

Ένα γαϊδουράκι δεμένο σε μια φλεγόμενη βάτο ή – αλλού – ένας άνδρας σε δύο δέντρα, δοχεία από τα οποία χύνονται υγρά χωρίς ν’ αδειάζουν κ.ά. είναι τα θέματα του N. Μπάικα. Σαν παράδοξα οπτικά αινίγματα, σαν κουίζ παλιών λαϊκών περιοδικών

Δεν υπάρχει άλλη εβδομάδα μέσα στις 52 κάθε χρονιάς με τόσα πολλά δραματικά
στοιχεία. Σκεπτικιστική περισυλλογή στον Κήπο της Γεθσημανής, σύλληψη,
θανάτωση και Ανάσταση του Ιησού, μετάνοια της αμαρτωλής Μαγδαληνής, αυτοκτονία
του προδότη Ιούδα – αν ήταν σενάριο μελοδράματος, ο παραγωγός θα ζητούσε από
τον σεναριογράφο να αφαιρέσει κάτι, ώστε ο ταυτιζόμενος θεατής να αντέξει. Και
όμως, όλοι αντέχουμε, άλλος θρησκευόμενος παραδοσιακά, άλλος ψάχνοντας στο
Θείο Δράμα τον Προμηθέα ή άλλα παραλλαγμένα αρχαιοελληνικά στερεότυπα και
άλλος τη μετάβαση από τον σκεπτικισμό της έσχατης αρχαιότητας στην
αποκαλυπτική – θρησκευόμενη – πίστη. Για τους εικονό-φιλους βέβαια η εβδομάδα
αυτή είναι η μεγαλύτερη δεξαμενή οπτικών αναμνήσεων από την Ιστορία της
δυτικής τέχνης γενικά, το μεγαλύτερο μέρος της Αναγέννησης, αλλά και της
μοντέρνας εποχής.

Τα στερεότυπα είναι το DNA της ζωγραφικής εικόνας. Μπορεί η επιφάνεια
να αλλάζει ανά εποχές, όχι όμως το βάθος που κινητοποιεί τους καλλιτεχνικούς
μηχανισμούς. Ο ερευνητικός φιλότεχνος θα εντοπίσει το αρχέτυπο του
«Σταυρούμενου και αναστημένου καλλιτέχνη» στα αυτοβιογραφικά έργα του Ντίρερ,
του Ρέμπραντ ή και του Λ. Σαμαρά, τον εικονογραφικό τύπο της «Βρεφοκρατούσας»
στους πίνακες του Χρ. Μπότσογλου με τη μητέρα του ή και τον «Ιησού νίπτοντα
τους πόδας» στο χάπενινγκ του Παύλου, όπου βάφει τα πόδια του Ρεστανί
καθισμένος σε ταπεινό κασελάκι λούστρου. Με το ιστορικό μετείκασμα στο βλέμμα,
οι εκθέσεις των ημερών έχουν πολλαπλά επίπεδα ανάγνωσης.

H αναδρομική τού Νίκου Μπάικα στη Συλλογή Πορταλάκη είναι η πιο
«Μεγαλοβδομαδιάτικη» έκθεση που θα μπορούσε να γίνει, ο απόκρυφος και τόσο
ιδιοσυγκρασιακός αυτός ζωγράφος έχει όλα εκείνα τα γνωρίσματα. Μαυρίλα
απόλυτη, με πίνακες φτιαγμένους μολυβιά μολυβιά και ανταύγειες λευκές που
διαμορφώνουν το αναγνωρίσιμο σχέδιο. Θέματά του, παράδοξα οπτικά αινίγματα,
σαν από τα κουίζ παλιών λαϊκών περιοδικών. Ένας άνδρας δεμένος σε δύο δέντρα,
ένα γαϊδουράκι σε μια φλεγόμενη βάτο, ένα ανθρώπινο ντόμινο που καταλήγει σε
θανάτωση, πρόβατα που σχηματίζουν φωτεινή στρατιά, δοχεία από τα οποία
χύνονται υγρά αλλά δεν αδειάζουν κ.ά., μια ατμόσφαιρα εκκρεμούς που ελάχιστα
απέχει από τις βιβλικές παραβολές. Είναι συναρπαστικό το πώς αυτός ο ζωγράφος
αναμειγνύει την εκλογίκευση και την παραδοξότητα, αποκαλύπτοντας τις
αντιφάσεις του ορθολογισμού, σαν Μεμφιστοφελής ενώπιον του Φάουστ. Έργα άκρως
μελαγχολικά, με ιδεολογία αδιεξόδου, αφήνουν ένα παγερό συναίσθημα σαν τα
δαιμονικά έργα του Δ. Διαμαντόπουλου, αλλά πάντως είναι πολύ πιο πειστικά από
την κάπως «καλλιγραφική» δαιμονολογία τού Λ. Σαμαρά. Ο μοντερνισμός λατρεύει
το εφήμερο, το απολύτως επίγειο. Είναι εξ ορισμού πεισιθάνατος, μιμείται τα
Θεία Πάθη, αλλά όχι τον ιδεαλισμό της Ανάστασης.

Κολ γκερλ, παγανίστριες ιέρειες και Μαγδαληνές

Ο ζωγραφικός κόσμος του Παύλου Σάμιου κινείται σε διαφορετική τροχιά. Εδώ η
εμμονή στον εμπειρικό κόσμο δηλώνεται με τον ερωτισμό, τόσο έντονο μάλιστα όσο
μπορούν να δείχνουν οι πόρνες που απεικονίζει ημίγυμνες σε εσωτερικούς χώρους,
μαζί με στερεότυπα αξεσουάρ όπως κόκκινα τακούνια και κραυγαλέα διαφανή
εσώρουχα. Οι στάσεις των σωμάτων ωστόσο και οι σχεδιαστικές παραμορφώσεις
πολλαπλασιάζουν τα σημαινόμενα, τα κολ γκερλ που βλέπουμε μοιάζουν μεν σαν
παγανίστριες ιέρειες του έρωτα, αλλά συχνά και σαν Μαγδαληνές, μετανοημένες,
ρεαλιστικές και αφοπλισμένες, σαν εκείνα τα κουρασμένα κορμιά του E. Χόπερ.
Ώριμα, περίτεχνα και με πολλαπλές αναγνώσεις, τα νέα αυτά έργα του Σάμιου
μετατρέπουν τον ρεαλισμό σε συμβολισμό, ενώ παίζει ρόλο και η αγιογραφική
εμπειρία του κορυφαίου καλλιτέχνη, ως τεχνική και ως ηθογραφία. Κι ένας
τελευταίος κρυφός συνειρμός ανάμεσα στις δύο εκθέσεις, μολονότι όχι ακριβώς
από τα ίδια τα έργα. Για προσδοκώμενη θριαμβευτική «αποκάλυψη του φαλλού» μιλά
ο κορυφαίος ψυχαναλυτής Ζακ Λακάν, όταν ερμηνεύει το γιατί οι γυναίκες
εκστασιάζονται ερωτικά από την εικόνα των φυλακισμένων ή των βασανισμένων
νεκρών. Πανάρχαιο παγανιστικό στερεότυπο για την εκρηκτική δύναμη της
Φύσης-Δήμητρας που ξεσπά κάθε άνοιξη και αποφυλακίζεται από τις χθόνιες
δυνάμεις. Είναι μία άλλη παραβολή – η ανθρωπολογική – για την επερχόμενη
Ανάσταση.

INFO

Νίκος Μπάικας, αναδρομική, Συλλογή Πορταλάκη, Πεσμαζόγλου 8, τηλ.
210-3218.933.

Παύλος Σάμιος, ατομική ζωγραφικής, FineArts Kapopoulos, Ποσειδώνος 62, Άλιμος,
τηλ. 210-9835.303, μέχρι 10 Μαΐου