Tα μυστικά της συντεχνίας

Από την παράσταση «Αν μια νύχτα του χειμώνα…» που παρουσιάζει το ΔΗΠΕΘΕ Πάτρας στο Θέατρο Τέχνης Κάρολου Κουν στη Φρυνίχου

Είναι χαρακτηριστικό πως παλιότερα είχε συνεργαστεί υπεύθυνα και
εξακολουθητικά με το μοναδικό «θέατρο» του Κώστα Νίτσου, αλλά κυρίως
μετέφρασε, εκτός των άλλων, έξοχα «Το παράδοξο του ηθοποιού» του Ντιντερό, ένα
από τα πλέον διεισδυτικά δοκίμια σε διαλογική, πλατωνική σχεδόν μορφή για την
υποκριτική τέχνη. Ως ηθοποιός έχει διαπρέψει σε ρόλους που ανήκουν σ’ ένα ευρύ
φάσμα υφολογικό, από την κομέντια ντελ άρτε και τον Γκολντόνι ώς το μπαρόκ και
τον Μαριβό. Πρέπει όμως να τονιστεί εδώ πως τον ελκύουν ιδιαίτερα οι ρόλοι και
τα έργα που εξαίρουν, ακόμη και ώς τα άκρα, τη θεατρικότητα. Ο Παπαβασιλείου
δεν φαίνεται να εκτιμά, τουλάχιστον για να υπηρετεί ως ηθοποιός ή ως
σκηνοθέτης, τον νατουραλισμό και τον ηθογραφικό ρεαλισμό. Δεν είναι λοιπόν
παράξενο ούτε απροσδόκητο που τώρα καταπιάνεται με ένα παλιό και ξεχασμένο,
πρωτόλειο σχεδόν, του Εντουάρντο Ντε Φιλίπο, το οποίο συμπλήρωσε ο ίδιος σε
στυλ και θεατρικότητα πιραντελική. Το όλο εγχείρημα είναι ένα είδος τιμητικής
αναφοράς στον Ίταλο Καλβίνο και στο μυθιστόρημά του «Αν μια νύχτα του
χειμώνα…», ένα αριστούργημα πλαστής διακειμενικότητας, πολυεστιακής αφήγησης
και πεζογραφικής «αποστασιοποίησης».

Το όλον του εγχειρήματος του Παπαβασιλείου είναι μια καθαρά λόγια
κατασκευή που παραπέμπει στον θεωρητικό εαυτό του και στη θεατρολογική του
αρματωσιά. Αλλά το εξαίσιο σ’ αυτήν την παράσταση που προκάλεσε τούτη η λόγια
κατασκευή, είναι η λαϊκότητά της. Ο θεατρολόγος Παπαβασιλείου γνωρίζει σε
βάθος τις οφειλές του Ντε Φιλίπο στο θέατρο του δρόμου, στην αυτοσχέδια
κωμωδία, στη φάρσα και στην ιδιωματική δραματουργία της Ιταλίας. Γνωρίζει όμως
πως και ο πραγματικός Πιραντέλο, όχι εκείνος που καθιερώθηκε ως «μεταφυσικός
σοφιστής» από τον Πιτοέφ στην Ευρώπη, είναι απευθείας απόγονος της γκροτέσκας
φάρσας μιας μεγάλης σειράς Ιταλών μαστόρων, ανάμεσα στους οποίους και ο
πατέρας του Ντε Φιλίπο. H γκροτέσκα φάρσα της ιταλικής παράδοσης είναι μια
υπέροχη ανάμειξη ηθογραφίας, μελοδράματος, αυτοσχεδιαστικού παιχνιδιού και
καλπάζοντος γλωσσικού ρυθμού. Επίσης, αυτό το είδος στην Ιταλία, αλλά και στην
Ελλάδα του 19ου αιώνα και του πρώτου μισού του 20ού, όπως το ανέπτυξα στην
επιφυλλίδα του περασμένου Σαββάτου, παίζεται από αυτοσχεδιάζοντες και
αυτοδίδακτους ηθοποιούς. Οι Ντε Φιλίπο ( νόθα τέκνα του Σκαρπέτα) δύο άντρες
και μια γυναίκα, και ο θίασος που τους πλαισίωνε, ήταν ένα τέτοιο «μπουλούκι»
περιοδεύοντες Ναπολιτάνοι θεατρίνοι, όπως παλιά ο Ρουντζάντε, ο Σκαραμούτσος
κ.ά., που με τον καιρό εγκαταστάθηκαν στη Νάπολι και έπαιζαν κυρίως στη
διάλεκτο του τόπου. Στα ναπολιτάνικα έπαιζαν μάλιστα μεταγλωττισμένες και τις
«Γυμνές μάσκες» του Πιραντέλο.

Ο Παπαβασιλείου κράτησε από το πρωτόλειο του Ντε Φιλίπο «Άνθρωποι και
αρχοντάνθρωποι» τις δύο πρώτες πράξεις και ως τρίτη έγραψε μια πιραντελικής
σοφιστικής δική του παραλλαγή. Το έργο του Ντε Φιλίπο έχει ως θέμα έναν
περιοδεύοντα θίασο, ένα μπουλούκι. Αυτό είναι και το «ηθογραφικό», σχεδόν
λαογραφικό, ενδιαφέρον του. Άμα διαβάσει κανείς τα απομνημονεύματα του Χρέλια
(εκδόσεις Καστανιώτη), θα δει πως περίπου την ίδια εποχή ένας ιταλικός και
ένας ελληνικός πλανόδιος θίασος διακρίνονταν για την ίδια μιζέρια, τα ίδια
χάλια, οικονομικά και επαγγελματικά, και τα ίδια περί τα ήθη ολισθήματα. Ο Ντε
Φιλίπο εισάγει για λόγους διαλεκτικής δραματουργικής γραφής έναν μεγαλοαστό
νεαρό να έχει καταστήσει έγκυο μια θεατρίνα. Έτσι του δίνεται η ευκαιρία στη
δεύτερη πράξη να σατιρίσει τα μεγαλοαστικά ήθη, την υποκρισία και την
εξαχρείωση των ηθών, τόσο που τα προλεταριακά θεατρινίστικα να φαντάζουν αθώα
και γραφικά.

Στην τρίτη κατασκευασμένη από τον Παπαβασιλείου πράξη, η ίντριγκα γίνεται
λαβυρινθώδης, ο πιραντελικός σχετικισμός οργιάζει, οι μεταμορφώσεις ταυτότητας
κυριαρχούν και η σύγχυση θριαμβεύει. Το έργο του Ντε Φιλίπο είναι ισχνό και
έχει μεταφραστεί θεατρικότατα από τη Λουίζα Μητσάκου, αλλά αποτελεί έναν
πρώτης τάξεως καμβά για να κεντήσει ο σκηνοθέτης Παπαβασιλείου μια
αξιοθαύμαστη σε ευρήματα και λαϊκή θεατρικότητα κουρελού. Διότι έτσι έχει
δουλέψει συνδυάζοντας υποκριτικά ράκη, χρώματα, υφάδι και στημόνι απ’ όλη την
ιστορία του λαϊκού θεάτρου, του τσίρκου και του πλανόδιου θεάματος ποικιλιών.
H παραγωγή του ΔΗΠΕΘΕ Πάτρας είναι άκρως επιμελημένη. Τα σκηνικά και τα
κοστούμια της Σεμέ παραπέμπουν στον καραγκιόζ μπερντέ. H μουσική επιμέλεια του
Κώστα Θωμαΐδη, ταραντέλες και ρομάντζες, έξοχη και οι φωτισμοί του Μουμουλίδη
έγκυροι για το συγκεκριμένο θέαμα, δηλαδή μιμήθηκαν τις παλάντζες και τη ράμπα
του λαϊκού παταριού.

Δεν είναι εύκολο ένας ηθοποιός της νέας γενιάς να αφομοιώσει και να
δημιουργήσει αυθεντική λαϊκή υποκριτική. Απόφοιτοι οι περισσότεροι των
δραματικών σχολών, δεν διδάχτηκαν βεβαίως τη λαϊκή υποκριτική που μαθαίνεται
μόνο στη σκηνή, στην τουρνέ και στο τσαντίρι. Οι παλιότεροι, και όσοι ακόμη
και πριν από λίγα χρόνια έκαναν περιοδείες, ειδικότερα πέραν των επαρχιακών
πρωτευουσών, δηλαδή παίζοντας σε αίθουσες σχολείων, καφενεία, θερινά σινεμά
κ.λπ., μπορούν να πλησιάσουν το ειδικό ύφος αυτής της υποκριτικής.

Μέγα μάθημα υποκριτικής

O Βασίλης Παπαβασιλείου, σκηνοθέτης και πρωταγωνιστής στην παράσταση «Αν μια νύχτα του χειμώνα…»

Ο Παπαβασιλείου έδωσε ρεσιτάλ, μέγα μάθημα υποκριτικής. Δεν έχει σε τίποτα να
ζηλέψει τους μεγάλους μίμους του μπουλουκιού που είχα την τύχη, μαζί με τη
γενιά μου, να δω, αλλά ούτε από τους ανάλογους Ιταλούς. Πριν από λίγα χρόνια
όσοι ήμασταν στους Δελφούς και τιμήσαμε μιλώντας για το έργο του τον Ντάριο
Φο, είχαμε την ευκαιρία να τον δούμε να παίζει, να μιμείται, να αυτοσχεδιάζει
χρησιμοποιώντας τον κώδικα της λαϊκής αυτοσχέδιας ιταλικής φάρσας. Έτσι έπαιζε
ο Παπαβασιλείου τον θεατρίνο θεατρώνη, τον καμποτίνο μπαγαποντάκο, καταφερτζή,
ερωτύλο, λιμάρη αισθηματία και πομπώδη ρητορικό μπαλαφάρα. Λίγο Καραγκιόζης,
λίγο Χατζηαβάτης, λίγο Μπερτόλδος.

H σύνθεσή του είχε ως καμβά τον ρυθμό, αλλά πάνω στις γραμμές του ρυθμού
οργίαζαν οι παύσεις, οι λεκτικές φιοριτούρες, η ναρκισσιστική επιδειξιομανία
αυτών των θεατρίνων. Θα κλείσω με μια λεπτομέρεια. Ο Παπαβασιλείου, λόγω
ιδιοσυγκρασίας αλλά και λόγω καιρικών συνθηκών, ιδρώνει. E! Δείτε πώς κάτι που
συμβαίνει στον ηθοποιό Παπαβασιλείου γίνεται χαρακτηριστική, προβαλλόμενη
μάλιστα, ιδιότητα του ρόλου. Αυτό το είχαν πετύχει παλιότερα ο Αργυρόπουλος
που έπειθε, λέγοντας ως ηθοποιός το ρω, γω, ότι έτσι μιλάνε οι μάγκες στου
Ψυρή και η Λαμπέτη που ψευδίζοντας έπειθε πως οι άλλοι έχουν ελάττωμα!!

Καμώματα δήθεν λαϊκότητας και «μαφιόζοι»

Στην παράσταση του Παπαβασιλείου κανένας δεν χάλασε τη μανέστρα. Αλλά κανένας
δεν έφτασε ούτε κατά κεραία το επίτευγμα του ίδιου του Παπαβασιλείου ως
καμποτίνου μπουλουκτσή.

Ο Χειλάκης έχει πολλά προσόντα – εξάλλου έπαιξε τον μεγαλοαστό αριστοκράτη,
άρα δεν χρειαζόταν να μιμηθεί τον κώδικα του μπουλουκιού. Όμως ακόμα έχει
υφολογικές αστάθειες και κενά μετάβασης από τη μια κατάσταση στην άλλη. Ο
Ηλίας Ζερβός, στον έναν από τους ρόλους του, στον «μαφιόζο» αδελφό της Βιόλας,
θέλοντας να μιμηθεί γνωστούς, αναγνωρίσιμους από το λαϊκό ελληνικό σινεμά
τύπους που δίδαξαν ο Μαυρέας, ο Γκιωνάκης, ο Φέρμας κ.λπ. έφτασε στην
υπερβολή, στην καρικατούρα και στο επιτηδευμένο κάμωμα.

H Αθηνά Μαξίμου στον ρόλο της νεαρής θεατρίνας έπαιζε με καμώματα δήθεν
λαϊκότητας και καθρεφτιζόταν σε αόρατο καθρέφτη. H Αννέτα Κοτσαρίδου διάλεξε
τη γελοιογράφηση με βάση το νευρόσπαστο στην Ασούντα. Ο Κρανάς, ο Περικλής
Βασιλόπουλος, ο Χρόνης Παυλίδης ισορρόπησαν καλά. H Σεϊρλή με το άσφαλτο
ένστικτό της και τη γερή τεχνική της έπλασε μια μπουλουκτσού και μια
αριστοκράτισσα με γνήσια υλικά για την κάθε μία.