Δρόμοι

H ζωή…

… γίνεται καλύτερη, αλλά οι άνθρωποι νιώθουν χειρότερα. Δεν είναι τυχαίο που
μέσα σε έναν αιώνα δεκαπλασιάστηκαν οι άνθρωποι που πάσχουν από κατάθλιψη.
Υπάρχει ένα παράδοξο στην πρόοδο (το επισήμανε το 2003 ο Γκρεγκ Ίστερμπρουκ
στο «Παράδοξο της προόδου»): όσο υπάρχει παρελθόν για να κοιτάζουν προς τα
πίσω, τόσο οι άνθρωποι δυσανασχετούν με αυτό που λέμε πρόοδο. Αυτό το παράδοξο
μάς ακολουθεί εδώ και χιλιάδες χρόνια – και καθημερινά, οι στατιστικές για την
ψυχική υγεία στην εποχή μας το επιβεβαιώνουν.

Δεν άρχισαν…

… όλα με τον Ρουσσώ. Πολλοί σοφοί πριν από αυτόν, τουλάχιστον δυο χιλιάδες
χρόνια νωρίτερα, είχαν εκθειάσει τις αρετές της απλής ζωής. Και σε κανέναν
τους δεν άρεσαν τα πολλά μπιχλιμπίδια. Όλοι τους πίστευαν πως όσο λιγότερα
είχε κανείς, τόσο ήταν γι’ αυτόν καλύτερα. Ο Σωκράτης έλεγε πως οι βασικές
ανάγκες του ανθρώπου είναι ελάχιστες και ο Επίκουρος συμφωνούσε μαζί του. Ο
Πλάτων στην «Πολιτεία» του παρουσίαζε ειδυλλιακά μια κοινωνία αρχαιότερη και
απλούστερη από τη δική του. Από το 700 π.X., ο ποιητής Ησίοδος πίστευε πως οι
ηρωικές μέρες της ανθρωπότητας ανήκαν πια στο παρελθόν και είχε την πεποίθηση
πως ζούσε σε μια αξιοθρήνητη παρακμή. Μιλούσε για μια «χρυσή εποχή» (πολύ πριν
από τη δική του), όταν οι άνθρωποι ζούσαν ειρηνικά, χωρίς εμπόριο και ταξίδια
και Παρίσια και Πιερ Καρντέν για να τους βάζουν σε πειρασμούς με πολυτέλειες.
Οι άνθρωποι ήταν χορτοφάγοι, έφτιαχναν τα πάντα από ξύλο και επειδή ήταν
ειρηνικοί δεν είχαν ανάγκη ούτε από πολεμιστές ούτε από δικηγόρους.

Με δυο λόγια…

… με τη ματιά αυτών των σοφών, όλα τα ιστορικά χρόνια μπορεί να τα δει
κανείς όχι πια σαν πρόοδο αλλά σαν οπισθοδρόμηση. Οι αρχαίοι σοφοί αναπολούν
με νοσταλγία κοινωνίες απλούστερες από τη δική τους. Αυτές οι εξιδανικευμένες
κοινωνίες έχουν μια προϋπόθεση: πολύ στενές σχέσεις των μελών τους – το
καλύτερο αντικαταθλιπτικό φάρμακο – που είναι αδιάρρηκτα δεμένες με τις
κοινωνικές αρετές τους. Το περιοδικό «Σαϊεντίφικ Αμέρικαν» είχε παρουσιάσει
πριν από πέντε χρόνια, με βάση αρχαιολογικά ευρήματα, μια «αίρεση» ηλικίας
8.500 ετών στην Κύπρο, που τα μέλη της ήθελαν να γυρίσουν το ρολόι πίσω.
Ζούσαν κάπου στην Ανατολή, όπου, όταν πια άρχισαν να βρίσκουν αφόρητη την
παρακμασμένη ζωή εκεί, μπήκαν στα πλοία τους και αποβιβάστηκαν στην Κύπρο.
Εγκατέλειψαν την αγγειοπλαστική, τον ατομισμό και τις σεξουαλικές σχέσεις.

Ο ρομαντισμός…

… αυτός, παρατηρεί ο συγγραφέας Ρότζερ Σάνταλ στο περιοδικό «Κάλτσουρ καλτ»,
δείχνει πως οι άνθρωποι κοιτάζουν νοσταλγικά το παρελθόν εδώ και τουλάχιστον
10.000 χρόνια. Και αυτό είναι σημαντικό, επειδή ακριβώς σε αυτά τα 10.000
χρόνια αναδύθηκε αυτό που λέμε πολιτισμός. Δηλαδή, σε 10.000 χρόνια από τώρα,
θα μπορούμε να κοιτάζουμε νοσταλγικά 20.000 χρόνια πιο πίσω στο παρελθόν,
μολονότι θα έχουμε διανύσει άλλα 10.000 χρόνια προόδου. Είναι παράδοξο, αλλά
ίσως είναι υγιεινό.