Λύνουν το μυστήριο

Τελικά χαμογελά η Τζοκόντα; «Ναι», λένε οι ειδικοί στην Τέχνη και το αποδίδουν
στην τεχνική του ζωγράφου. «Όχι», διαφωνούν οι επιστήμονες, βρίσκοντας την
απάντηση σε νέες έρευνες για τη λειτουργία του εγκεφάλου.

Θεωρία 1: H μαεστρία του πινέλου

Οι ειδικοί λένε πως ο Ντα Βίντσι πέτυχε το διάσημο εφέ, χάρη στον τρόπο που
κινούσε το πινέλο. Με την τεχνική «sfumato», δηλαδή απαλές πινελιές σε
πολλαπλά στρώματα από διάφανο χρώμα, ο Ντα Βίντσι απάλυνε το περίγραμμα του
στόματος, θολώνοντας τα όρια που χωρίζουν τα χείλη από τα μάγουλα (εικόνα
A). Οι σκιές γύρω από τα χείλη ανασηκώνουν τις γωνίες του στόματος,
αφήνοντας υποψία χαμόγελου.

Θεωρία 2: Το βλέμμα του παρατηρητή

H απάντηση κρύβεται στο… βλέμμα όποιου κοιτά την Τζοκόντα, σύμφωνα με
επιστήμονες. «Αν την κοιτάξετε απευθείας στο στόμα, το χαμόγελο εξαφανίζεται»,
λέει στο περιοδικό «Wired» η Μάργκαρετ Λίβινγκστον, νευροβιολόγος στο
Χάρβαρντ. «H κεντρική μας όραση δεν διακρίνει καλά τις σκιές. Εστιάστε στα
μάτια, βλέποντας το στόμα μόνο με την περιφερειακή όραση, και το μειδίαμα
φανερώνεται». Και αυτό επειδή το ατού της κεντρικής μας όρασης είναι ο
εντοπισμός της λεπτομέρειας. Αντίθετα, στην περιφερειακή όραση θολώνουν οι
λεπτομέρειες. Για να αποδείξει τη θεωρία, η Λίβινγκστον επεξεργάστηκε
-διαδοχικά- τη Μόνα Λίζα με το πρόγραμμα Photoshop, ώστε να εμφανίζεται όπως
αν τον κοιτάζουμε με την άκρη του ματιού μας (εικόνες B, Γ, Δ). Όσο
περισσότερο τονίζονται οι λεπτομέρειες, τόσο «ισοπεδώνεται» το χαμόγελο!

Θεωρία 3: H εικόνα του εγκεφάλου

Ο ανθρώπινος εγκέφαλος έχει την ικανότητα να διακρίνει συναισθήματα στις
εκφράσεις του προσώπου. Ωστόσο, πολλές φορές ξεγελιέται λόγω του
ηλεκτροστατικού «θορύβου» που προκαλεί η λειτουργία εκατομμυρίων νευρικών
κυττάρων στο εσωτερικό του. Έτσι, ανάλογα με τη διαστρέβλωση της εικόνας που
προκαλεί ο «θόρυβος», ο εγκέφαλος κάνει το μάτι να βλέπει τη μία στιγμή την
Τζοκόντα χαρούμενη και την άλλη θλιμένη! «Κρίσιμα» σημεία είναι τα χείλη και
τα μάγουλα.

Επιστήμονες στο Ερευνητικό Ινστιτούτο Όρασης του Σαν Φρανσίσκο, δοκίμασαν να
βρουν πώς επηρεάζει ο εγκέφαλος την εικόνα που βλέπει το μάτι, προσομοιώνοντας
τον ηλεκτροστατικό «θόρυβο» με ένα ηλεκτρονικό στρώμα από εικονοστοιχεία. Όταν
οι κουκίδες τόνισαν την καμπύλη του στόματος (εικόνα E), οι παρατηρητές
είδαν την Τζοκόντα ευτυχισμένη. Όταν κάλυψαν την καμπύλη, ισιώνοντας το στόμα
(εικόνα Z), η εντύπωση ήταν η αντίθετη.