Διλήμματα στο σταυροδρόμι

Ένας σταυρός (σύμβολο πολιτισμικών – θρησκευτικών, αλλά και γεωγραφικών κατευθύνσεων) από νήματα και ένα δαιδαλώδες σχεδίασμα πάνω σε εφήμερο υλικό, μια αλληγορία για την αίσθηση οικουμενικότητας, αποτελεί το έργο-κατασκευή της Αιμ. Παπαφιλίππου στην πανβαλκανική έκθεση Cosmopolis

«Να σκέπτεσαι παγκόσμια, αλλά να δρας τοπικά» (think global, act local) είναι
η φράση-κλειδί για το σύγχρονο μάρκετινγκ των πολυεθνικών επιχειρήσεων,
παράδοξο φαινομενικά, αλλά πολύ αποτελεσματικό στην εφαρμογή του, το
μνημονεύσαμε πολλές φορές από εδώ ως πρόταση δημιουργικής εθνικής πολιτικής
στα πολιτιστικά. Με ιδιαίτερη χαρά λοιπόν το διαβάσαμε τώρα και στα κείμενα
των επιμελητών της μεγάλης έκθεσης Cosmopolis που γίνεται στη Θεσσαλονίκη, σε
τρεις μεγάλους μουσειακούς χώρους των δύο συνοργανωτών (Κρατικό και Μακεδονικό
Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης) με έργα 120 καλλιτεχνών από όλες τις βαλκανικές
χώρες. Ας πούμε εξ αρχής τα συμπεράσματα:

Εύστοχο σκεπτικό, άψογη μουσειολογική επιμέλεια και πολύ καλοί
εικαστικοί καλλιτέχνες – το πρώτο μεγάλο βήμα για έναν θεσμό, την Μπιενάλε που
ζητά από χρόνια η Θεσσαλονίκη.

Σε αντίθεση με άλλες διεθνείς εκθέσεις (Outlook, Διαπολιτισμοί) που
εγκαινιάστηκαν στη Πολιτιστική Ολυμπιάδα το 2004, η Cosmopolis πατά σε στέρεο
έδαφος, έχει στρατηγική στον γεωγραφικό χώρο, ενεργοποιεί παλιά πολιτιστικά
δρομολόγια, εφαρμόζει το αρχιμήδειο «δώστε μου σημείο να βασιστώ και θα
μπορέσω να κινήσω τη γη ολόκληρη» («δος μοι πα στω και την γαν κινάσω»).
Μοχλός αυτής της φιλοδοξίας είναι ασφαλώς η μεγάλη ιστορικότητα της περιοχής
που ήλθε στο παγκόσμιο ενδιαφέρον όταν έγινε η εισβολή των μεγάλων δυνάμεων
στη Γιουγκοσλαβία. Οι παλιές συμμαχίες και διαμάχες ζωντάνεψαν, καθώς ο
εθνικισμός υποδαυλίστηκε στα Βαλκάνια – σκεφθείτε να ζητήσει κανείς σήμερα από
τους Αμερικανούς να ξαναγίνουν αντίστοιχα εις τα εξ ων συνετέθησαν, Άγγλοι,
Ιρλανδοί, Ιταλοί, Εβραίοι, Ισπανοί, κ.λπ. -, την ώρα που στον υπόλοιπο
παγκοσμιοποιημένο κόσμο βρίσκεται σε ύφεση.

Στο βλέμμα τού επισκέπτη απλώνονται αντιπροσωπευτικά έργα – παλαιότερα
ή επί τούτου φιλοτεχνημένα – όλων των αισθητικών κατευθύνσεων, ανθολογημένα –
κατά το υπόδειγμα προφανώς τών Μπιενάλε Βενετίας και Σ. Πάολο – από εθνικούς
επιμελητές, με επικεφαλής τη ρουμανικής καταγωγής Magda Carneci και τον κ. M.
Παπανικολάου, διευθυντή του Κρατικού Μουσείου Σύγχρονης Τέχνης Θεσσαλονίκης.
Από ελληνικής πλευράς συμμετείχαν οι καλλιτέχνες K. Βαρώτσος, K. Γεωργίου, Γ.
Λαζόγκας, Αιμ. Παπαφιλίππου κ.ά., ενώ έγινε και ειδικό αφιέρωμα στον K.
Τσόκλη. H ατμόσφαιρα σε όσα έργα προλάβαμε να δούμε από κοντά – συμπληρώνοντας
τις εντυπώσεις και με τον πολύ αντιπροσωπευτικό μουσειακό κατάλογο – ήταν
ζωντανή, σχεδόν «φωνακλάδικη», με έργα που μοιάζουν να υπολογίζουν τη
συμμετοχή του θεατή τους και όχι απλώς να δείξουν «βιβλιογραφική» ενημέρωση
και συνθετικές ικανότητες.

Ας μην περιοριστούμε όμως στην περιδιάβαση των ατομικών εκθεμάτων, αφού η
προοπτική τους είναι που βαρύνει σε διεθνείς συν-παρουσιάσεις. «Τι είναι αυτό
που θα καθιερώσει αυτά τα έργα κι αυτούς τους καλλιτέχνες στον τόπο τους και
στον κόσμο ολόκληρο;», αναρωτηθήκαμε. Ως μορφές είναι ανάλογα – «καλύτερα» ή
«χειρότερα» δεν υπάρχουν σε τέτοιες περιπτώσεις αιχμής – με όσα είδαμε στο
Outlook, στους Διαπολιτισμούς ή σε διεθνείς μπιενάλε. H ειδοποιός διαφορά όμως
– στην ανθολογία των επιμελητών, έστω – είναι ότι αυτές οι εικαστικές φωνές
μοιάζουν να σφίγγονται σαν γροθιά, με κινητήριο νεύρο την κοινή ιστορική
καταγωγή και την κοινή προοπτική – ή την έλλειψή της, έστω -, καθώς διεκδικούν
«ζωτικό χώρο». Εδώ ας σταθούμε περισσότερο:

Τα απώτερα ερωτήματα που αναδεικνύονται είναι η ίδια η μοίρα της
σύγχρονης τέχνης. Είναι άραγε ένα προϊόν για ιδιωτικό ή για δημόσιο χώρο, για
σπίτια ή για προθήκες (και αποθήκες) μουσείων; Για την ιδιαίτερη νοοτροπία
επιμέρους κοινωνιών ή για ένα παγκόσμιο – υπεράνω κοινωνιών, θρησκειών και
πολιτειών – ουτοπικό σύστημα;

H Cosmopolis μου άφησε προσωπικά μια ευχάριστη τελική γεύση, είχε «αρχηγικό»
προφίλ, το σταυροδρομικό γεωγραφικο-ιστορικό στίγμα μιας πόλης απ’ όπου
ξεκίνησε ο κοσμοπολίτης Μεγαλέξανδρος, οι Κύριλλος – Μεθόδιος, αλλά και όπου
επίσης γεννήθηκε ο Κεμάλ Ατατούρκ ή δημιούργησαν αστική παράδοση οι
Ισπανοεβραίοι.

Αν τα μοντέρνα έργα που είδαμε μπορέσουν ν’ αγαπηθούν στις ίδιες τις χώρες που
τα γέννησαν και δεν επιζητούν απλώς να εξαχθούν σε άλλες – τις λεγόμενες
μητροπολιτικές – για να καταγραφούν εκεί ως απόηχοι των δικών τους
προβληματισμών, τότε η επιτυχία της Μπιενάλε θα είναι ιστορικής σημασίας. Το
πρώτο αυτό βήμα έγινε με σοβαρότητα, σύνεση και αίσθηση ισορροπίας ανάμεσα στο
διεθνές και το τοπικό.

INFO

Cosmopolis, microcosmos x macrocomos, Κρατικό Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης (Μονή
Λαζαριστών και Λιμάνι, τηλ. 2310-589.142) και Μακεδονικό Μουσείο Σύγχρονης
Τέχνης (τηλ. 2310-281.567, Θεσσαλονίκη), μέχρι 13 Φεβρουαρίου.