Ήρωες και αντι-ήρωες

Ένα σπάνια παιζόμενο διδακτικό έργο του Μπέρτολτ Μπρεχτ, το «Αρχείο Γιόχαν Φάτσερ», παρουσιάστηκε στο θέατρο «Επί Κολωνώ» σε σκηνοθεσία Τάκη Τζαμαργιά

Μακάρι να διαθέταμε περισσότερο χώρο και να φιλοξενούσαμε σε μια ιδιαίτερη
στήλη αξιολογήσεις για αυτά τα ηρωικά μικρά θεατρικά σχήματα που ακροβατούν
συχνά σε τεντωμένο σκοινί, αφοσιώνονται με πείσμα σε δραματολόγιο ερεθιστικό
και ανοιχτό σε νέες ερμηνευτικές μεθόδους.

Στο «Θέατρο επί Κολωνώ» παιζόταν έως προχθές ένα από τα σπάνια
παιζόμενα διδακτικά λεγόμενα έργα του Μπρεχτ: «Αρχείο Γιόχαν Φάτσερ». Είναι
γνωστό πως ο Μπρεχτ, στην αρχή τουλάχιστον της καριέρας του και ιδιαίτερα στον
Μεσοπόλεμο που η ηττημένη Γερμανία αναζητεί δρόμο πρόσφορο για να
ανασυγκροτηθεί και να αποκαταστήσει την τιμή της, δρόμο ανάμεσα στον
σοσιαλισμό και τον εθνικοσοσιαλισμό, ανάμεσα στη Ρόζα Λούξεμπουργκ και τον
Χίτλερ, ενστερνίστηκε το αναρχικό κίνημα. Είναι μια αδυσώπητη περίοδος με
επαναστατικά μανιφέστα, απεργίες, εμπρησμούς, φανατισμό, διωγμούς και συχνά
λαϊκό μεγαλείο και μιζέρια. Ο ηττημένος Γερμανός φέρει ανεξίτηλο στο δέρμα του
το στίγμα του πολέμου. Γι’ αυτό και βρήκε πρόσφορο έδαφος να αναπτυχθεί το
αναρχικό κίνημα.

Πιστεύοντας οι αναρχικοί πως όλα τα δεινά οφείλονται στον τρόπο με τον οποίο
έχει δομηθεί η καπιταλιστική κοινωνία δημιουργώντας αφέντες και δούλους,
εξαρτημένη εργασία αλλά και ιδεολογία που εκτρέφει θεωρίες όπως του ζωτικού
χώρου που οδηγούν στον πόλεμο, θεώρησαν τον πόλεμο το μέγα κακό. Ο Μπρεχτ,
μαρξιστής αλλά με αναρχικές ρίζες, εκκινώντας από την τρέχουσα της εποχής του
ειδησεογραφία, συγκεντρώνοντας ντοκουμέντα και μελετώντας με επιστημονική
μέθοδο τις ανθρώπινες συμπεριφορές, γράφει το «Αρχείο Φάτσερ» για να υποδείξει
πως υπάρχει διαφορά ανάμεσα στην αναρχική αυτοδιαχείριση και τον αναρχικό
ατομισμό.

H ιστορία είναι απλή και περιέχει εν σπέρματι το σχέδιο των μεγάλων
έργων του Μπρεχτ που ονομάστηκαν επικά, αφού διηγούνταν μια ιστορία γραμμικά
όπου τα επεισόδια διαδέχονταν το ένα το άλλο με μόνο κριτήριο την αιτιώδη
σχέση κατά τη λογική μέθοδο «αίτιο-αιτιατό».

Μερικοί στρατιώτες στο μέτωπο αποφασίζουν να δραπετεύσουν και να «καταργήσουν»
για πάρτη τους τον πόλεμο. Διατρέχουν τις εμπόλεμες περιοχές αντιμετωπίζοντας
μύρια όσα εμπόδια αφού οι λαοί των μετόπισθεν, ακόμη και μικρά χωριά,
εισπράττουν τα αποτελέσματα της πολεμικής μηχανής: πείνα, εκμετάλλευση,
πορνεία, προδοσία, χαφιεδισμός, γενική εξαθλίωση, αρρώστιες και θανατικό. Οι
δραπέτες με την παρουσία τους αποκαλύπτουν όλα αυτά τα δεινά και συγκρούονται
μ’ εκείνους που εκμεταλλευόμενοι τον πόλεμο κερδοσκοπούν, πλουτίζουν, βιάζουν
και εκβιάζουν.

Ένας ανάμεσά τους, ο Γιόχαν Φάτσερ, ακολουθεί αυτόνομη, ανεξάρτητη και άκρως
εγωιστική τακτική, ώσπου στο τέλος η άρνησή του να ενταχθεί στην ομάδα και να
μοιραστεί οφέλη και ζημιές, χαρές και λύπες τον οδηγεί σε δύο πιθανές εκδοχές
τελικής τύχης – είτε να εκτελεστεί από τους συντρόφους του είτε να εξοντωθεί
από τις αντιδραστικές δυνάμεις μαζί με τους συντρόφους του επί λιποταξία. Λέω
δύο εκδοχές διότι το έργο αυτό έχει περίπλοκη ιστορία αφού βρέθηκε ως
χειρόγραφο στα κατάλοιπα του Μπρεχτ με απανωτές γραφές και παραλλαγές μοτίβων,
σκηνών και φινάλε!

Το έργο σήμερα είναι εξίσου διδακτικό όπως και τότε, αφού οι πόλεμοι
συμφερόντων (και ποιοι δεν είναι τέτοιοι;) μαίνονται γύρω μας. Και βέβαια η
λύση δεν είναι μέσα στη λαίλαπα και τη ρεμούλα, το αίμα και τον θάνατο να
κρύβεσαι στο καβούκι σου ή να σώζεις μόνο πάση θυσία το τομάρι σου.

Το έργο παίχτηκε έξοχα σε μια καίρια, στέρεη και διαλεκτικά καθαρή
μετάφραση του μετρ του Μπρεχτ Πέτρου Μάρκαρη. Σκηνοθέτης ο Τάκης Τζαμαργιάς
που τα τελευταία χρόνια με ένα μελετημένο άλμα από την ερασιτεχνία που
υπηρέτησε στο Κερατσίνι αποδείχτηκε γόνιμος, ευφάνταστος, μετρημένος και
αρκετά πρωτότυπος δημιουργός. Έχοντας ως συνεργάτες-συντελεστές τον πάντα
πρωτότυπο και εντός του εκάστοτε στυλ συνθέτη Πλάτωνα Ανδριτσάκη, τις
χορογραφίες της Ζώης Χατζηαντωνίου, τα σκηνικά του Ράππα και τα θεατρικότατα
κοστούμια της Μαρίας Κονομή και με θαυμάσιες προβολές-συνδέσεις video της
Νεφέλης Κονταρίνη, ο Τζαμαργιάς καθοδήγησε τους ηθοποιούς του σ’ ένα
ελεγχόμενο παιχνίδι μπρεχτικής υποκριτικής, με μετωπικές στάσεις, μουσική,
τραγούδι (το έργο έχει χορικά!), κίνηση και αφηρημένο ρεαλισμό. Έκτακτος
Φάτσερ ο Γιώργος Ντούσης και ρυθμισμένος στην εντέλεια ο σημαντικός θίασος
νέων ηθοποιών. Δεν θέλω να ξεχωρίσω κανέναν…

H περίεργη τρίλιζα της Ζαν Ντ’ Αρκ

Από την παράσταση «Ο άλλος θάνατος της Ιωάννας της Λωραίνης» που παίζεται στο θέατρο «Μεταξουργείο»

Στο θέατρο «Μεταξουργείο» παίζεται ορισμένες μέρες την εβδομάδα ένα πολύ
ενδιαφέρον, τολμηρό και πρωτότυπο ως δομή έργο του Βούλγαρου δραματουργού
Στέφαν Τσάνεφ «Ο άλλος θάνατος της Ιωάννας της Λωραίνης». Ο Τσάνεφ προσπαθεί
να ανιχνεύσει τον ηρωισμό και το έργο του με συνεχείς σκηνές όπου διαθέσεις,
προθέσεις, στάσεις ζωής, ιδεολογίες αλλάζουν, ρωτά από ποια πάστα είναι
πλασμένοι οι ήρωες, τι νόημα έχει ο ηρωισμός και τότε και τώρα και σε τι
χρειάζονται οι ήρωες στους μίζερους καιρούς (και ποιοι καιροί δεν είναι
μίζεροι;).

Τρία πρόσωπα παίζουν μία περίεργη τρίλιζα: ο Θεός, ο Δήμιος και η Ζαν ντ’ Αρκ.
Με γραφή ποιητική, άλλοτε διαλεκτικά άτεγκτη και καταφυγή, ακόμη και στυλ
καμπαρέ, ο Τσάνεφ καταργεί τον ιστορικό χρόνο και μιλάει για την αγία
χωριατοπούλα, τη θεία Αφέλεια, σαν να είναι σημερινή κοπελίτσα. Κάθε εποχή
έχει ανάγκη από θύματα για να μπορεί να μυθοποιεί τις πράξεις τους και να
παρηγορείται. Το έργο δεν έχει βέβαια συνήθη δομή, δεν έχει χαρακτήρες (τι
χαρακτήρα έχει ο Θεός ή τι είδους άνθρωπος κρύβεται πίσω από την κουκούλα του
Δημίου;).

Σοφά το ανέβασε ως νούμερο τσίρκου ή καμπαρέ η Μάνια Παπαδημητρίου. Δίδαξε
κυρίως ρυθμούς αξιοποιώντας τη μετάφραση του Γιούρι Στούπελ και της Μιχαήλοβα.
Ο συνθέτης Γιούρι Στούπελ, γνώριμος από δεκάδες μουσικές σκηνικές που έχει
γράψει στην Ελλάδα, είναι το τέταρτο πρόσωπο του έργου αφού μετέχει ενεργά ως
πιανίστας, όχι απλός συνοδός μουσικής αλλά αυτοσχεδιαστικός συμπαίκτης.

Τον Θεό τον υποδύθηκε ο Γιώργος Γιαννακάκος, ηθοποιός με αξιοσημείωτη τεχνική,
ώριμο λόγο και ωραία κίνηση. Είχε κύρος και απαραίτητο υπόγειο σαρκασμό και
αυτοσαρκασμό.

Ο Χρήστος Σαπουντζής έπαιξε τον Δήμιο με ενδεικτικό κυνισμό και μια διάχυτη
ευδαιμονία, αφού επαγγελματικά πάντα αυτός νικά.

H Γιασεμί Κηλαηδόνη προχωρεί με μεγάλα προσεκτικά βήματα προς την
ολοκληρωμένη, την πλήρη υποκριτική όπου ισορροπούν λόγος, ρυθμοί, κίνηση,
μέλος, που συνθέτουν όμως ψυχολογικό τοπίο, ανθρώπινη οντότητα.

Εκτός από την καλή παράσταση το κέρδος είναι η γνωριμία μας με έναν νέο δόκιμο
ποιητή, πεζογράφο και δραματουργό από τη γειτονιά μας. Ιδού πεδίο δόξης
λαμπρόν να ανταλλάξουμε εμπειρίες και παραστάσεις έργων της νεώτερης γενιάς.

INFO

Το «Αρχείο Γιόχαν Φάτσερ» παιζόταν στο θέατρο «Επί Κολωνώ» (Ναυπλίου 12,
Κολωνός, τηλ. 210-5138.067).

«Ο άλλος θάνατος της Ιωάννας της Λωραίνης» παίζεται στο θέατρο «Μεταξουργείο»
(Ακαδήμου 14, τηλ. 210-5234.382).