H ζωή ως θέατρο

Ο Γιώργος Κέντρος ως Ζίγκμουντ Φρόυντ και ο Δάνης Κατρανίδης ως Καρλ Γιουνγκ σε σκηνή από την παράσταση «Μοιραίο προαίσθημα»

Τα τελευταία χρόνια, στην αρχή δειλά, σήμερα πια με τρόπο χειμαρρώδη,
κατακλύζεται το θέατρο από έργα που έχουν να κάνουν με βιογραφικά στοιχεία
σημαντικών προσωπικοτήτων της ιστορίας. Από τα Γράμματα του Μπέρναρ Σω προς
την πρωταγωνίστριά του και τα ερωτικά του Διονυσίου Σολωμού με τη Φαρμακωμένη
και τη Φραγκίσκα Φράιζερ έως τη σύγκρουση του Μότσαρτ με τον ζηλιάρη αντίπαλό
του συνθέτη. Για να μην εξαντλήσω τις περιπτώσεις, θυμίζω ότι τα
τελευταία-τελευταία χρόνια στον τόπο μας είδαμε τα βιογραφικά της Σύλβιας Πλαθ
και του εγκληματία Ζούκο και του ηθοποιού Μινέττι, αλλά και τη σύγκρουση του
Χαίντελ με τον Μπαχ και του Χάιζενμπεργκ με τον Μιλς Μπορ και την υπόθεση
Φουλντβέγκλερ περί προσχώρησης στο ναζισμό και τώρα τον Μολιέρο του
Μπουλγκάκωφ κ.ά. Θυμίζω επίσης παλιότερα τη «Δίκη των εξ» του Βασιλικού, τη
«Θεοδώρα», την «Ασπασία», την «Μπουμπουλίνα», τον «Καραϊσκάκη», ακόμα και τη
σχέση Κωνσταντίνου Παλαιολόγου με τον Μωάμεθ τον Πορθητή.

Πρόπερσι είδαμε στο «Proof» την περίπτωση μεγάλου και ψυχοπαθούς
μαθηματικού και της ιδιοφυούς κόρης του, παλιότερα τον «Κάσπαρ» του Χάντκε και
βέβαια τον «Γαλιλαίο» του Μπρεχτ. Ήδη παίζεται στον Βορρά ο «Αυτοκράτωρ
Μιχαήλ» του Τερζάκη. Δεν θα μείνω στα ιστορικά δράματα του Σαίξπηρ ή του
Σίλλερ, γιατί εκεί σπάνια διαπιστώνει κανείς τη χρήση ιστορικών ντοκουμέντων.
Απόδειξη πως ο «Ριχάρδος ο Γ’» του Σαίξπηρ δεν υπήρξε ιστορικά ποτέ το τέρας
που παρουσιάζει ο ποιητής και στον Σίλλερ ουδέποτε συναντήθηκαν η Μαρία
Στιούαρτ με τη βασίλισσα Ελισάβετ.

Στη μόδα που αναφέρομαι, υπάρχει εμφανέστατα η προσφυγή σε ντοκουμέντα,
αλληλογραφίες, έγγραφα, μαρτυρίες, δικαστικές αποφάσεις, αγορεύσεις,
αυτοβιογραφικά κείμενα, ανακριτικά δεδομένα. Θυμηθείτε την «Ανάκριση» του Βάις
(πρακτικά της Δίκης της Νυρεμβέργης) και τον «Αντιπρόσωπο» του Κόχουτ (ο
φιλογερμανισμός του πάπα Πίου του 12ου) ή τη «Δίκη των Ρόζενμπεργκ» που
ανέβασε ο Ληναίος.

Δεν θεωρώ την καταφυγή σ’ αυτό το υλικό ούτε άσκοπη ούτε δημαγωγική,
εκτός αν έγινε (και έγινε κάποτε) για σκοπούς που εξυπηρετούσαν στρατευμένες
θέσεις. Έγκειται πάντα στην εντιμότητα και στην ηθική, την αισθητική ηθική,
των συγγραφέων να καταστήσουν το έργο τους «παράδειγμα» που αφορά τη συνείδηση
και την καθ’ όλου ιστορία και όχι υπηρέτη συγκεκριμένων ιδεολογικών θέσεων.

Ποιος μπορεί να κατηγορήσει τον Άρθουρ Μίλλερ όταν στη «Δοκιμασία» ή τις
«Μάγισσες του Σάλεμ», θεατροποιώντας ένα θλιβερό φαινόμενο προσωπικού
φανατισμού στην Αμερική, δεν αφορούσε το παρόν και το μέλλον των φαινομένων
ανάλογου φονταμενταλισμού; Ακόμα και τρία έργα που αντλούν το θέμα τους από
την Ιωάννα της Λωρραίνης, του Μπέρναρ Σω, του Σίλλερ, και ο «Κορυδαλλός» του
Ανούιγ, ως και αυτό παίζεται ήδη στο θέατρο «Μεταξουργείο», δεν αποτελούν
φτηνή προπαγάνδα υπέρ οποιασδήποτε ιδεολογίας αλλά μαθήματα ιστορικής και
τραγικής εμπειρίας προς χρήσιν παντός καιρού.

Εκείνο που είναι σημαντικό σ’ αυτή τη γόνιμη μόδα, είναι η διαπίστωση
πως συχνά η ιστορία, η πραγματικότητα, ακόμη και η καθημερινότητα κάποιων
ανθρώπων που έγραψαν ιστορία ή θεμελίωσαν επιστήμες ή δημιούργησαν μέγιστα
έργα τέχνης, έχει αναλογίες συχνότατα σκανδαλώδεις με τις πιο ευφάνταστες
μυθοπλασίες των τραγικών, των κλασικών και των νεοκλασικών συγγραφέων.

Σε τι διαφέρει ως στόρι, ως υπόθεση, η σχέση του Χιουζ με την Πλαθ και η
αυτοκονία της τελευταίας, ως θεματικό υλικό εννοώ, από την ιψενική «Έντα
Γκάμπλερ»; Σε τι οι «Φυσικοί» του Ντύρενματ από την «Κοπεγχάγη» (που
επαναλαμβάνεται φέτος) του Φρέιν; Έτσι και το «Μοιραίο προαίσθημα» του
Κρίστοφερ Χάμπτον, που παίζεται τώρα στο θέατρο «Ιλίσια».

Πρόκειται για μια δραματική σελίδα από τη ζωή και τις συγκρούσεις
ανάμεσα στον Φρόυντ και τον Καρλ Γιουνγκ, ανάμεσα στον Δάσκαλο και τον Μαθητή,
τους δύο κορυφαίους ανιχνευτές της ψυχικής ενδοχώρας και τους παράλληλους
θεμελιωτές της ψυχανάλυσης. Ο Χάμπτον, για να μην πέσει στην παγίδα να γράψει
θεατρόμορφο επιστημονικό δοκίμιο, δραματοποιεί την ερωτική σχέση του Γιουνγκ
με την ασθενή του Σαμπίνα. H Σαμπίνα όμως δεν είναι φανταστικό πρόσωπο,
εξελίχθηκε σε σημαντική γιατρό με πανεπιστημιακή καριέρα. Το ηθικό πρόβλημα
που υπόκειται στο έργο, είναι ο δεοντολογικός όρος που πρώτος έθεσε ο Φρόυντ,
ότι είναι ηθικώς απαράδεκτη η ερωτική σχέση ψυχαναλυτή και ασθενούς, δεδομένου
ότι δημιουργείται εξαιτίας της αποκαλυπτικής εξομολογητικής διαδικασίας της
ψυχαναλυτικής συνεδρίας εξάρτηση του ασθενούς από τον γιατρό. H εκμετάλλευση
εκ μέρους του γιατρού μιας τέτοιας «αδυναμίας» ανήκει στη σφαίρα της πλέον
ανήθικης εκμετάλλευσης, της ψυχικής.

Πάνω σ’ αυτόν τον δραματικά ενδιαφέροντα καμβά, όπου εμπλέκονται η νόμιμη
σύζυγος του Γιουνγκ, η επαγγελματική «ζήλεια» του Φρόυντ, αλλά και η
δεοντολογική του αυστηρότητα, αλλά και ως τρίτη διάσταση η τελείως αναρχική
α-ηθική θεωρία ενός κοινού των δύο γιατρών ασθενούς που εξελίσσεται σε τρίτο
πόλο ψυχιατρικής θεωρίας, του Όττο Γκρος, ο Χάμπτον έγραψε ένα απλό στη δομή
του, ευθύγραμμο στη δράση και εκλαϊκευτικό ως ιδεολογικό υπόβαθρο έργο με
έξοχες ευκαιρίες για ερμηνείες στους ηθοποιούς.

Σκηνική ταύτιση και προσωπικά στοιχήματα

Ο Αρβανιτάκης έβγαλε από τους ηθοποιούς τα καλύτερα και αναγκαία για τον
φωτισμό ιστορικών προσώπων στοιχεία. Ο Φρόυντ του Κέντρου είναι μια πρώτης
τάξεως και σχεδόν θαυμαστή μίμηση. Σπάνια έχει επιτευχθεί τέτοια σκηνική
ταύτιση ηθοποιού με ιστορικό πρόσωπο – και δεν ήταν μόνο τα εξωτερικά
στοιχεία. Ο Κέντρος συνέλαβε και απέδωσε και την κούραση του μεγάλου ψυχιάτρου
και τη ροπή προς θάνατον που τον διέκρινε και την κολασμένη αλαζονεία που τον
κατέστησε σχεδόν αντιπαθή και στους μεταγενέστερους ψυχιάτρους. Για να μη
φανεί πως μου διέφυγε, σημειώστε ότι πριν λίγο έγραψα για την «Κυρία Κλάιν»,
που πρόσφατα μας παρηγόρησε παίζοντάς την η αξέχαστη Ελένη Χατζηαργύρη.

Ο Δάνης Κατρανίδης, παίζοντας τον Γιουνγκ, κέρδισε ένα μεγάλο προσωπικό
στοίχημα. Πάντρεψε με μαεστρία την αφοσίωση και την ευγνωμοσύνη προς τη νόμιμη
σύζυγό του (παιδοποιητική μηχανή), τον έρωτα ενός ανδρός Πυγμαλίωνα προς μια
ασθενή που στα χέρια του αναγεννάται ως ερωτική γυναίκα και τις τύψεις του για
το αντιδεοντολογικό του τόλμημα-έγκλημα.

H Πέγκυ Τρικαλιώτη είναι έξοχη και στις πρώτες σκηνές, όπου επικρατεί η
υστερία, και στις άλλες όπου διεκδικεί το δικαίωμα στον έρωτα αλλά και την
αποκατάσταση μιας ερωτικής αδικίας. Επειδή γνωρίζει πόσο την εκτιμώ, διαβλέπω
μια εμμονή σε μια μανιέρα που αποκτήθηκε τα τελευταία χρόνια που επέλεξε (ή
την επέλεξαν) να ενσαρκώσει ψυχανώμαλα άτομα. H μανιέρα άρχισε με έναν ρόλο
στο σίριαλ Ζωγράφου – Κουτσομύτη, συνεχίστηκε στα «Παιδιά ενός κατώτερου
θεού», στο «Proof», στην Κασσάνδρα των Τρωάδων, τώρα στη Σαμπίνα Σπιλράιν.

Και δυστυχώς άφησε τεκμήρια στην Έμιλυ της «Μικρής μας πόλης». H μανιέρα θα
σπάσει με την καταφυγή σε μια καραμπινάτη κωμωδία, γιατί όχι και φάρσα. H
Αλεξάνδρα Παλαιολόγου (Έμμα Γιουνγκ) έπαιξε με άνεση και αξιόλογες ευχέρειες
μια συγκρατημένη και ισορροπημένη, αλλά και ανήσυχη ντάμα. Ο νέος Μάνος Γαβράς
(που πέρυσι πέτυχε στη «Βιρτζίνια Γουλφ» αξιόλογα αποτελέσματα) εξελίσσεται
ραγδαία σε ηθοποιό με προσωπικότητα και γερή τεχνική (Όττο Γκρος).

Τη διανομή συμπληρώνει με άνεση ύφους ο Γιώργος Νανούρης.

Χωρίς μεταμοντέρνες σφήνες

H παράσταση στο θέατρο «Ιλίσια» ευτύχησε. Ο Κωνσταντίνος Αρβανιτάκης, που
τη σκηνοθέτησε χωρίς υπερβολές, χωρίς μεταμοντέρνες σφήνες, πειορίστηκε να
διδάξει τους έμπειρους ηθοποιούς σχέσεις, συγκρούσεις, ρυθμούς και έβγαλε
σπουδαία αποτελέσματα. Είχε στη διάθεσή του τη διασκευή-μετάφραση της Μιμής
Ντενίση, δουλειά θαυμάσια και θεατρικά πρόσφορη, δεδομένου ότι το κείμενο
«κατεβάζει» στο κοινό εκλαϊκεύοντας, αλλά όχι απλοποιώντας, σημαντικές και
λεπτές ψυχαναλυτικές θεωρίες και όρους. Ο Σουγλίδης επίσης εκμεταλλεύτηκε τους
μηχανισμούς του θεάτρου και δημιούργησε ένα σαν κινούμενη άμμο σκηνικό
περιβάλλον, «παίζοντας» με τα πρακτικά μπιλέ και με απλά, βολικά σκηνικά
αξεσουάρ και απαραίτητα έπιπλα. Ο Αναστασίου προσέφερε την ευαισθησία του
στους φωτισμούς και ο Σουλβάνος τη διακριτική μουσική του συνοδεία –
επιμέλεια.

INFO

«Μοιραίο προαίσθημα». Στο θέατρο «Ιλίσια – Ντενίση» (Παπαδιαμαντοπούλου 4 –
Βασιλίσσης Σοφίας 54. Τηλ. 210-7210.054)