H τέχνη στο έλεος του φανατισμού

Ο Τέο Βαν Γκογκ, σκηνοθέτης της ταινίας «Υποταγή» με θέμα τη βία που υφίστανται οι γυναίκες στις ισλαμικές κοινωνίες, δολοφονήθηκε από νεαρό Ολλανδό μουσουλμάνο, σε μία από τις πιο ανεκτικές χώρες της Ευρώπης…

Τον Νοέμβριο ο Ολλανδός σκηνοθέτης Τέο Βαν Γκογκ δολοφονήθηκε από φανατικό
μουσουλμάνο επειδή γύρισε ταινία που περιέγραφε την κακομεταχείριση των
γυναικών στις ισλαμικές κοινωνίες. Πριν από λίγες ημέρες, θερμοκέφαλοι Σιχ
υποχρέωσαν βίαια το κατέβασμα θεατρικής παράστασης στο Λονδίνο που θεωρούσαν
ότι τους έθιγε. Βέβαια και στις δύο περιπτώσεις οι επίσημοι εκπρόσωποι των
θρησκευτικών τους κοινοτήτων καταδίκασαν τις ενέργειες. Το θέμα όμως είναι
υπαρκτό. Και έχει ήδη τεθεί από τον προηγούμενο χρόνο με τις ατέρμονες
συζητήσεις για τη μαντίλα στα γαλλικά σχολεία.

Στο νέο τοπίο που διαμορφώνεται, τα ερωτήματα διατυπώνονται ολοένα και πιο
δυνατά. «Αν στην Ολλανδία, την πιο ανεκτική ευρωπαϊκή χώρα, ένας σκηνοθέτης
δολοφονείται, τι περιθώρια ανεκτικότητας μπορεί να υπάρχουν;», αναρωτιούνται
ήδη αρκετοί. Το θέμα είναι, πράγματι, σύνθετο. Γιατί αν μέχρι τώρα σημαιοφόρος
της μηδενικής ανοχής ήταν η Ακροδεξιά, αίφνης, άνθρωποι των οποίων τη μοίρα η
Αριστερά υπερασπίζεται, φαίνονται να μην είναι ούτε εκείνοι ανεκτικοί προς την
αντίθετη άποψη. Έφθασε η ανεκτικότητα στα όριά της; Και πώς μπορεί να
κατοχυρωθεί ένα πλαίσιο ειρηνικής συμβίωσης;

«Δεν είναι θέμα σύγκρουσης θρησκειών ή πολιτισμών», λέει στα «NEA» ο καθηγητής
Ιστορίας Βασίλης Κρεμμυδάς. «Αυτό είναι ιδεολόγημα που εφηύραν μεταμοντέρνοι
Αμερικανοί για να δικαιολογήσουν συγκρούσεις. Κατά τη γνώμη μου, ως προς την
Ευρώπη τουλάχιστον, το θέμα είναι κοινωνικό. Σε ποιο βαθμό οι ευρωπαϊκές
κοινωνίες μπορούν να υποδεχθούν τον ξένο. Και να του δώσουν ίσες ευκαιρίες
βίου: δυνατότητες εργασίας, εκπαίδευσης, πολιτισμού, συμμετοχής στην ανάπτυξη
ώστε να αισθάνεται κι εκείνος ότι συμμετέχει στην κίνηση του τροχού. Ότι
σπρώχνει κι εκείνος το όχημα. Το αν εκδηλώνεται αυτό μέσω του θρησκευτικού
φανατισμού, ρατσιστικών ή αντιρατσιστικών εκδηλώσεων και φαινομένων, είναι
καθαρά ζήτημα συγκυρίας».

«Διαφορετικοί πολιτισμοί συνυπήρχαν στην Ευρώπη από τη δεκαετία του ’50», λέει
στα «NEA» η επίκουρος καθηγήτρια Πολιτικής Επιστήμης στο Πάντειο Βασιλική
Γεωργιάδου. «Ήταν η εποχή που η Ευρώπη προσκάλεσε πλήθος μετανάστες για να
στηρίξει τη ραγδαία ανοικοδόμησή της. Οι άνθρωποι αυτοί δεν είχαν άλλα
αιτήματα πέραν των εργασιακών. Από τη δεκαετία του ’80 και με την κατάρρευση
των κομμουνιστικών καθεστώτων τα πράγματα αλλάζουν. Τόσο οι νέοι μετανάστες
όσο και οι απόγονοι των παλαιών, εγείρουν αιτήματα αναγνώρισης της
ιδιαιτερότητάς τους. Δεν επιθυμούν αφομοίωση ή ενσωμάτωση χωρίς όρους».

Βασιλική Γεωργιάδου: «Υπάρχουν ακόμη περιθώρια μεγαλύτερης αναγνώρισης της διαφορετικότητας. Με όριο, φυσικά, τη μη παραβίαση ευρωπαϊκών θεμελιωδών κανόνων»

«Υπάρχουν δύο ρεύματα», λέει η αναπληρώτρια καθηγήτρια Κοινωνικής
Ανθρωπολογίας στο Πάντειο Αλέκα Κορωναίου. «Από τη μια ο κατακερματισμός της
κοινωνίας σε πολλά και διαφορετικά τμήματα πληθυσμού, όπως άνεργοι, γυναίκες,
μετανάστες, δηλαδή ένα ρεύμα ατομικισμού. Το δεύτερο ρεύμα εκπροσωπείται από
ανθρώπους που θέλουν να ζουν εντός κοινότητας και αναζητούν μορφές συμβίωσης.
Κάποτε, όσο όλοι μπορούσαν να ζουν καλά μαζί, δεν οξύνονταν τα πνεύματα. Αλλά
όσο πληθαίνουν τα οικονομικά προβλήματα και τα μεταναστευτικά ρεύματα, τόσο οι
άνθρωποι αισθάνονται απειλούμενοι. Νιώθουν ότι δεν υπάρχουν προστατευτικά
πλαίσια».

H κ. Γεωργιάδου παρατηρεί ότι στις περισσότερες περιπτώσεις (παράδειγμα οι
Τούρκοι στη Γερμανία) το μοντέλο συμβίωσης ήταν οι παράλληλες κοινωνίες.
Σήμερα, οι κοινωνιολόγοι λένε «όχι στις παράλληλες κοινωνίες», «όχι στα γκέτο»
όπου ο ξένος δεν μαθαίνει τίποτα για τη δημόσια συζήτηση, δεν παίρνει μέρος
στις εξελίξεις της τοπικής κοινωνίας. «Οι Ευρωπαίοι όμως κεντράρουν τις
πολιτικές ενσωμάτωσης (integration) στο θέμα της γλώσσας. Ακόμη και
σοσιαλιστές στην Ολλανδία εκεί επικεντρώνονται, υιοθετώντας θέσεις που πρώτη
είχε υποστηρίξει η άκρα δεξιά. Ο Σρέντερ μίλησε για «λάθος» στην έως τώρα
προσέγγιση και όλοι ζητούν να μαθαίνουν οι ξένοι τη γλώσσα στοιχημένα, με
υποχρεωτική παρακολούθηση μαθημάτων και πιστοποίηση γλωσσομάθειας, αν θέλουν
να αποκτήσουν ή να διατηρήσουν την άδεια παραμονής τους».

Από τη στιγμή όμως που εγείρεται αίτημα γλώσσας, «πρέπει κι εμείς να
κάνουμε υποχωρήσεις απέναντι στους Άλλους. Εφόσον ένα μεγάλο μέρος του
εργατικού δυναμικού εκλήθη και ήταν απαραίτητο για την ανάπτυξη της Ευρώπης,
πρέπει κι εκείνη να συμπεριφερθεί ανάλογα. Χρειάζεται αμοιβαιότητα στην
αναγνώριση. Και υπάρχουν ακόμη περιθώρια μεγαλύτερης αναγνώρισης της
διαφορετικότητας. Με όριο, φυσικά, τη μη παραβίαση ευρωπαϊκών θεμελιωδών
κανόνων», πιστεύει. «Αν δεν είμαστε διατεθειμένοι να κάνουμε υποχωρήσεις θα
πρέπει να υιοθετήσουμε και τις άλλες, πιο κλασικές θέσεις της Ακροδεξιάς περί
αστυνομικού κράτους και κλειστών συνόρων. Και η αλήθεια είναι ότι οι σημερινές
πολιτικές έχουν επηρεαστεί από τον τρόπο που βλέπει η Ακροδεξιά τα πράγματα. H
Αριστερά είχε εφησυχάσει, επειδή οι ξένοι βρίσκονταν ούτως ή άλλως στη γωνία.
Με την κατάρρευση των κομμουνιστικών καθεστώτων αιφνιδιάστηκε. Τώρα οι
απλοϊκότητες περί πολυπολιτισμικότητας – που όμως εμπεριέχουν ανθρωπιστικό
πυρήνα και δεν τις απαξιώνω – θα πρέπει να συγκεκριμενοποιηθούν. Γιατί σήμερα
η Αριστερά, αμυνόμενη, με έλλειμμα προτάσεων, απλώς κορφολογεί από τις δεξιές προτάσεις».

«Διακυβεύεται η Δημοκρατία»

Κώστας Κρεμμυδάς

«Φοβάμαι ότι τα φαινόμενα βίας θα πολλαπλασιαστούν», λέει ο ιστορικός Βασίλης
Κρεμμυδάς. «Και η Ευρώπη, με ύφεση, ανεργία, ανταγωνιστική σχέση στην
οικονομία με τις ΗΠΑ, είναι δύσκολο αυτήν τη στιγμή να κάνει το οτιδήποτε.
Επιπλέον, στις ΗΠΑ η θεολογική Δεξιά, η χειρότερη μορφή άκρας δεξιάς, έχει
κατακτήσει όλες τις εξουσίες και κάνει ασύστολη εξαγωγή των ιδεών της. Όσο για
την ευρωπαϊκή άκρα δεξιά, ναι, αλιεύει και κερδοσκοπεί ιδεολογικά, αλλά αυτό
είναι αποτέλεσμα και όχι αιτία της κρίσης».

«Βλέποντας ότι δεν υπάρχει καμιά ουσιαστική πρόταση εξόδου από την κρίση»,
προσθέτει η κ. Κορωναίου, «καθώς ο μεν φιλελευθερισμός τους λέει ότι στις
σημερινές συνθήκες της παγκοσμιοποίησης έτσι είναι τα πράγματα, η δε Αριστερά
δεν έχει μια συγκροτημένη πρόταση, ο καθένας κλείνεται στον εαυτό του, πάει
προς τα πίσω κι επιστρέφει στα παραδοσιακά σχήματα. Οι άνθρωποι νιώθουν
συνεχώς ότι πλήττονται κι αυτή είναι η μεγάλη μάχη στις ευρωπαϊκές
δημοκρατικές κοινωνίες: μια μάχη ανάμεσα στα δύο μέρη, της ανεκτικότητας, της
συμβίωσης και της πολυπολιτισμικότητας από τη μια και του απομονωτισμού από
την άλλη. Στον αγώνα αυτών των δύο μεγάλων αντιτιθέμενων δυνάμεων διακυβεύεται
η ίδια η Δημοκρατία».

H κ. Γεωργιάδου πάλι μιλάει για μεμονωμένη περίπτωση (στη δολοφονία του Βαν
Γκονγκ, την οποία παρακολούθησε από κοντά). Και θεωρεί ότι κυρίαρχο ρόλο
έπαιξε η λεγόμενη «κουλτούρα ντροπής» μερίδας του μουσουλμανικού στοιχείου (ο
δολοφόνος είχε επιδείξει βιαιότητα και απέναντι στην αδελφή του). «Πρόκειται
για ένα είδος κουλτούρας με ομοιότητες με τη δική μας βεντέτα (αλλά
ανεπτυγμένη στο έπακρο) όπου ένα ολόκληρο κοινωνικό σύνολο φορτώνεται την
ευθύνη των πράξεων ενός μέλους της», λέει.

Το αίτημα της τρίτης γενιάς

«H επιστημονική κοινότητα δέχεται ότι πάντοτε, σε όλες τις μεταναστευτικές
κοινότητες, δημιουργείται διαφοροποίηση στις κοινότητες μεταναστών από την
τρίτη γενιά και μετά», λέει η επίκουρος καθηγήτρια Πολιτικής Επιστήμης
Βασιλική Γεωργιάδου. «H πρώτη γενιά είναι φοβισμένη και δεν διατυπώνει κανένα
αίτημα. H δεύτερη προσπαθεί να εξομοιωθεί με τη γηγενή κουλτούρα για να μην
ξεχωρίζει. Και η τρίτη, που μιλάει τη γλώσσα, ξέρει καλά την τοπική κουλτούρα
και νιώθει δυνατή, εγείρει το αίτημα της διατήρησης των δικών της πολιτισμικών
στοιχείων. Το βλέπουμε και στην ελληνική κοινότητα της Αμερικής. Σήμερα μπορεί
πολλοί Έλληνες να μιλούν σπαστά ελληνικά, χτίζουν όμως περισσότερες εκκλησίες
από άλλοτε».

INFO

Michael Walzer «Περί ανεκτικότητας, για τον εκπολιτισμό της διαφοράς», Εκδ.
Καστανιώτης, μτφ. Κατερίνα Μανδελάκη, τιμή 15,60 ευρώ.

Paul Hainsworth «H Ακροδεξιά ιδεολογία – πολιτική – κόμματα», πρόλ. – επιμ.
Βασιλική Γεωργιάδου, Εκδ. Παπαζήσης, μτφ. Θ. Αθανασίου, τιμή 30,12 ευρώ.