Ο «αδικημένος» Tάκης Παπατσώνης

Είναι «αδικημένος» από την κριτική και τη φιλολογική έρευνα ο ποιητής και
λόγιος Τάκης Παπατσώνης (1895 – 1976) – αν ναι, για ποιους λόγους; Οι
αναλύσεις συνεργατών του εξαιρετικού λογοτεχνικού περιοδικού «K», οι ανέκδοτες
επιστολές κ.ά. ανοίγουν τη συζήτηση για τον δημιουργό της «Ursa minor». Ο
Αλέξης Ζήρας φοβάται ότι «οι περισσότεροι νέοι που έχουμε ασχοληθεί με το έργο
του τον έχουμε διαβάσει μυωπικά» και πως «η μυωπική ανάγνωση συνίσταται στο
ότι από ένα σημείο και πέρα κινούμε τις αξιολογήσεις μας έχοντας ως
αποκλειστικό γνώμονα τα φαινόμενα μορφικής ρήξης που εμφανίστηκαν στον λυρικό
λόγο από τα τέλη της δεκαετίας του 1920». Κατά τον Ζήρα τρεις είναι οι λόγοι
της εναντίωσης κριτικών και ιστορικών της λογοτεχνίας στο έργο του Παπατσώνη:

«H πρώτη πτυχή της εναντίωσής τους αφορά την “ακαταστασία” της γλώσσας του, η
δεύτερη την άρνησή του να υποταχθεί και να ομολογήσει υπέρ μιας κάποιας τάσης
της λογοτεχνικής πρωτοπορίας, ενώ η τρίτη αφορά το πώς προσέλαβαν οι σύγχρονοι
αλλά και οι νεώτεροι τον θεολογισμό του αλλά και τον μόνιμο προσανατολισμό του
σε μια συνύφανση των κοσμολογικών αντιθέσεων».

Από την πλευρά του ο Δημήτρης Αγγελής θα σημειώσει ότι ο Παπατσώνης «υπήρξε
εισηγητής, πολύ πριν μάλιστα απ’ την πολυδιαφημισμένη σεφερική “Στροφή”, του
ελεύθερου στίχου στην Ελλάδα, γεγονός που σκοπίμως αγνοήθηκε και παρασιωπήθηκε
για χρόνια από την κριτική». Και ο Γιάννης Κοντός ανάμεσα στις τρυφερές
αναμνήσεις του θυμίζει ότι «ο Παπατσώνης είναι ο πρώτος ποιητής που έγραψε σε
ελεύθερο στίχο γύρω στα 1915».

Από τα άλλα θέματα να σημειώσω το δοκίμιο της Τασούλας Καραγεωργίου για τη
σπουδαία ποιήτρια Κική Δημουλά.

Αφιέρωμα στον Ροΐδη

Με τρία μελετήματα που καλύπτουν 90 σελίδες, η «Νέα Εστία» αφιερώνει το τρέχον
τεύχος της στον Εμμανουήλ Ροΐδη (Ερμούπολη 1835 – 1836, Αθήνα 1904). Γράφουν:
Ο Π. Δ. Μαστροδημήτρης («H αισθητική της ιστορίας στην Πάπισσα Ιωάννα» του
Εμμανουήλ Ροΐδη), ο Γιάννης Παπαθεοδώρου («H αμαρτωλή Ιωάννα και το σκάνδαλο
της γραφής – H ρητορική φαντασία» του Εμμ. Ροΐδη) και ο Αντώνης Λ. Σμυρναίος
(«Ο μοχλός της κατειρώνευσης: το “Ελληνικόν Λύκειον Ερμουπόλεως” και η
προτεσταντική αγωγή» του Εμμ. Ροΐδη).

Για την «αισθητική της ιστορίας στην Πάπισσα Ιωάννα» ο Μαστροδημήτρης θα
σημειώσει: «Αν για τον πιστό χριστιανό η ιστορία έχει ένα ηθικό νόημα και
επιβεβαιώνει τη χριστιανική πίστη ως συνέχεια της θυσίας του Χριστού διαμέσου
της Εκκλησίας, η μυθοπλαστική εξιστόρηση του Ροΐδη βλέπει το καταγεγραμμένο
παρελθόν ως ένα αισθητικό σύνολο που δυσλειτουργεί επειδή η κυριαρχούσα
ιδεολογία του (ο χριστιανισμός) δεν μπορεί να ανακαλύψει την αληθινή της θέση
κατά τη συγκεκριμένη ιστορική στιγμή».

Στο ίδιο τεύχος, το διήγημα της Βιρτζίνια Γουλφ «Το καινούργιο φόρεμα» σε
μετάφραση της Δέσποινας Ρισσάκη και το – απολαυστικό – χρονικό του Χριστόφορου
Μηλιώνη «Διετείς διακοπαί (Διδασκαλείον Μέσης Εκπαιδεύσεως 1972 – 1974),
Δικτατορία και Διδασκαλείο».

ΜΑΡΚΟΣ ΑΥΓΕΡΗΣ: * Με δύο εκτεταμένες αναλύσεις για τον κριτικό
λογοτεχνίας Μάρκο Αυγέρη (1884 – 1973) κυκλοφόρησε ο «Μανδραγόρας» με
καλαίσθητη εμφάνιση και πλούσιο περιεχόμενο. Ο Παναγιώτης Νούτσος κρίνει τον
Αυγέρη ως θεωρητικό της κριτικής λογοτεχνίας, σημειώνοντας καταληκτικά ότι «το
κριτικό έργο του Αυγέρη παραμένει εξαιρετικά ανθεκτικό και υποδεικνύει, έως
σήμερα, τρόπους υπονόμευσης της ανιστορικής σκέψης…». Ο διευθυντής του
περιοδικού Κώστας Κρεμμύδας μελετάει την πολύπλαγκτη σχέση τού «κομματικώς
ορθού» Αυγέρη με τους αντιδογματικούς διανοούμενους του σπουδαίου περιοδικού
«Επιθεώρηση Τέχνης». Να σημειώσω ακόμα το μελέτημα του Αντρέα Μπελεζίνη για
τον Μάριο Μαρκίδη «Ανάμεσα σε ασθενείς και αναγνώστες» και τη συζήτηση του
Χρήστου Τουμανίδη με τον Πρόδρομο Μάρκογλου, ο οποίος θα ήθελε να γράψει ένα
διήγημα «που να δείχνει έναν άνθρωπο να διαμορφώνει τη ζωή του όχι από τις
πραγματικές του ανάγκες, που δεν τις γνωρίζει, αλλά από τις πλάνες του…».

ΜΙΚΡΑΣΙΑ: * Με επιστημονική επιμέλεια του Πασχάλη M. Κιτρομηλίδη
κυκλοφόρησε ο δέκατος τέταρτος τόμος του Δελτίου Κέντρου Μικρασιατικών
Σπουδών (390 σελίδες). Πολλές οι ξενόγλωσσες συνεργασίες (και Τούρκων
επιστημόνων) που, κατά τον επιμελητή, υποδηλώνουν ότι «το Δελτίο έχει ενταχθεί
πλέον μεταξύ των οργάνων διεξαγωγής τού διεθνούς επιστημονικού διαλόγου στον
τομέα της ειδικότητάς του». Δειγματοληπτικά σημειώνω τη μελέτη του Τούρκου
Samim Akgonul για τον Ελληνισμό της Κωνσταντινούπολης τη δεκαετία του 1930, η
οποία αναλύει το κεφάλαιο της Συνθήκης της Λωζάννης για την προστασία των
μειονοτήτων και διερευνά την ιστορία της μειονότητας κατά τις δεκαετίες του
1920 και του 1930 και τις αλλαγές της και παρουσιάζει τις σχέσεις της
μειονότητας με το τουρκικό κράτος και με την τουρκική κοινωνία, καθώς και τις
εσωτερικές εξελίξεις τις παραμονές του B’ Παγκοσμίου Πολέμου.

ΔΙΕΥΘΥΝΣΕΙΣ

«K»: Σόλωνος 133, Αθήνα 106 77. Τηλ. 210-3806.305.

«NEA ΕΣΤΙΑ»: Ευριπίδου 84, Αθήνα 105 53. Τηλ. 210-3213.030.

«ΜΑΝΔΑΓΟΡΑΣ»: Καλύμνου 31 και Ιθάκης 65, Αθήνα 112 51. Τηλ.
210-8220.294.

«ΔΕΛΤΙΟ ΚΕΝΤΡΟΥ ΜΙΚΡΑΣΙΑΤΙΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ»: Κυδαθηναίων 11, Αθήνα 105 58.
(Τηλέφωνο ή ηλεκτρονική διεύθυνση δεν αναγράφεται).