Στη φυλακή και… τα ανθρώπινα δικαιώματα

«Οι ανεπαρκείς χώροι, ο συνωστισμός και η ευρεία χρήση ναρκωτικών αποκτούν τις πραγματικές τους διαστάσεις μόνον όταν τα αντικρύσουμε. Κάθε προσπάθεια να βελτιωθούν οι συνθήκες ακυρώνεται από τον υπερπληθυσμό. Όταν κάθε κελί “φιλοξενεί” τέσσερις κρατουμένους και τη λεκάνη της τουαλέτας ατάκτως ερριμμένα, όταν το ψυχιατρείο θυμίζει την παλιά Λέρο, χωρίς γιατρό στο βασίλειο των χαπιών, τότε ο όρος σωφρονισμός ακούγεται κοινό αστείο», λέει για την επίσκεψή του στον Κορυδαλλό ο Κωστής Παπαϊωάννου

Φτάσαμε στο τέλος του σωφρονισμού; Βρισκόμαστε σε μια εποχή που η σκλήρυνση
της καταστολής θα μετατρέψει τη φυλακή από εργαλείο κοινωνικής επανένταξης των
κρατουμένων σε επιχείρηση φύλαξής τους «εκτός των τειχών», σε αποθήκη ανθρώπων
με ό,τι αυτό συνεπάγεται για τα δικαιώματά τους; Ο αριθμός των κρατουμένων σε
όλο τον κόσμο αυξάνεται. Το ίδιο και οι δαπάνες των κρατικών προϋπολογισμών
για μάχιμες αστυνομικές δυνάμεις, οι οποίες δηλώνουν μηδενική ανοχή στους
εγκληματίες.

Ο ποινικός άνεμος που επιχειρεί να δημιουργήσει αποθήκες ανθρώπων φύσηξε
δυνατά από την άλλη πλευρά του Ατλαντικού τη δεκαετία του ’90 και σαρώνει και
την Ευρώπη. «Οι ίδιες νεοσυντηρητικές δεξαμενές σκέψης που προετοίμασαν και
στις δύο πλευρές του Ατλαντικού την άνοδο του “υπαρκτού φιλελευθερισμού” επί
κυβερνήσεων Ρήγκαν και Θάτσερ μέσα από την υπονόμευση του κοινωνικού κράτους,
τροφοδότησαν δέκα χρόνια μετά την ελίτ της πολιτικής και των μέσων ενημέρωσης
με έννοιες, αρχές και μεθόδους για τη δικαιολόγηση και ενίσχυση του ποινικού
μηχανισμού. Το δόγμα της “μηδενικής ανοχής” στο έγκλημα, δεν είναι παρά το
εργαλείο νομιμοποίησης της αστυνομικής και δικαστικής διαχείρισης της
φτώχειας», γράφει ο διάσημος εγκληματολόγος Λουί Βακάν, θέτοντας το πλαίσιο
του προβληματισμού στην Ευρώπη.

Ο καταδικασθείς στην δίκη της 17N Αλέξανδρος Γιωτόπουλος συνεχίζει την απεργία πείνας διαμαρτυρόμενος για τις συνθήκες κράτησής του

H συζήτηση άνοιξε και στη χώρα μας, αν και στρεβλά: αφορμή στάθηκαν οι ειδικές
συνθήκες κράτησης των 20 της 17 Νοέμβρη, τις οποίες η πολιτεία αναγκάστηκε να
παραδεχτεί εκ των υστέρων και με την πλάτη στον τοίχο – λόγω των απεργιών
πείνας των κρατουμένων – και να μετατρέψει τα λευκά κελιά σε κανονική φυλακή.
Την ίδια ώρα, ο Αλέξανδρος Γιωτόπουλος συνεχίζει την απεργία πείνας
διαμαρτυρόμενος για τις συνθήκες κράτησής του. «Το ότι είμαστε στη φυλακή
σημαίνει ότι δεν υπάρχουμε;», έλεγαν από την πλευρά τους μέλη της Επιτροπής
Κρατουμένων των φυλακών Μαλανδρίνου, Διαβατών, Λάρισας, Πάτρας και Ναυπλίου
στον υπουργό Δικαιοσύνης κατά τη διάρκεια των κινητοποιήσεων που
πραγματοποίησαν τον περασμένο μήνα διαμαρτυρόμενοι για τις συνθήκες κράτησής
τους.

Σύμφωνα με τον ισχύοντα σωφρονιστικό κώδικα, κατά την εκτέλεση της
ποινής δεν περιορίζεται κανένα άλλο ατομικό δικαίωμα των κρατουμένων εκτός από
το δικαίωμα στην προσωπική ελευθερία. H πραγματικότητα, όμως, έχει άλλη άποψη.
Το επιβεβαιώνει και η εικόνα που αντίκρυσαν πρόσφατα τα μέλη της Εθνικής
Επιτροπής για τα Δικαιώματα του Ανθρώπου στον Κορυδαλλό. Βρωμιά, άνθρωποι
στοιβαγμένοι, μικρά γκέτο – στη γυναικεία πτέρυγα 50 Τσιγγάνες κρατούνται
χωριστά, στον ίδιο θάλαμο -κάποιες κοιμούνται κάτω απ’ τα κρεβάτια! Μια
βιβλιοθήκη ανύπαρκτη και καμιά δυνατότητα για οποιαδήποτε δραστηριότητα, εκτός
από τον προαυλισμό. «Το απόλυτο βάλτωμα», όπως λέει ο Κωστής Παπαϊωάννου,
μέλος της ΕΕΑΔ.

«Σήμερα που το επίπεδο της φτώχειας, ανεργίας, υποαπασχόλησης έχει αγγίξει
όρια δυσθεώρητα, είναι προφανές ότι οι συνθήκες κράτησης επιβαρύνονται
δραματικά», αναφέρει η Αφροδίτη Κουκουτσάκη, επίκουρος καθηγήτρια
Εγκληματολογίας στο Πάντειο Πανεπιστήμιο. «H καταπάτηση ανθρωπίνων δικαιωμάτων
και ειδικότερα των κρατουμένων φαίνεται ως κάτι φυσικό και αναπόφευκτο, με
δεδομένο ότι δεν ενδιαφέρει πλέον η επανακοινωνικοποίησή τους σε μια κλειστή
αγορά εργασίας, αλλά η αποτελεσματικότερη φύλαξή τους εκτός των τειχών».

«Φθάσαμε στις φυλακές-αποθήκες»

Αφροδίτη Κουκουτσάκη, επίκουρος καθηγήτρια Εγκληματολογίας, Πάντειο
Πανεπιστήμιο

«Το κλίμα της μηδενικής ανοχής που απλώνεται σαν επιδημία σε όλο και
περισσότερες χώρες, έχει τον αντίκτυπό του τόσο στην υλική πραγματικότητα της
σύγχρονης “φυλακής-αποθήκης” όσο και στην ιδεολογική της αναπαράσταση: χώρος
φύλαξης κοινωνικά επικίνδυνων ατόμων, χώρος “εκτός δικαίου”. Τα νομοθετικά
κείμενα, ωστόσο, τα οποία αναφέρονται στα ανθρώπινα δικαιώματα, και ειδικότερα
στα δικαιώματα του κρατουμένου, λένε ότι η στέρηση της ελευθερίας δεν
δικαιολογεί πρόσθετα μέτρα τα οποία να επιδεινώνουν την ήδη δυσμενή κατάστασή
του. H ποινή δεν καταργεί την ηθική και κοινωνική του υπόσταση, δεν αναιρεί
τυπικά το δικαίωμά του να αναπτύσσει ελεύθερα την προσωπικότητά του. Δεν
προβλέπουν δε κανενός είδους έκπτωση δικαιώματος ανάλογα με τη βαρύτητα του
αδικήματος. Κυνικό χιούμορ η αναφορά στα δικαιώματα του κρατουμένου
αντιπαρατιθέμενη με την πραγματικότητα και την κοινωνική νομιμοποίηση της
σύγχρονης φυλακής; Ναι, αν θεωρήσουμε διακύβευμα και το κράτος δικαίου».

«Να διασφαλίζεται η αξιοπρέπεια»

Δημήτρης Παξινός, πρόεδρος του Δικηγορικού Συλλόγου Αθηνών

Οι συνθήκες κράτησης ρυθμίζονται από πλέγμα διατάξεων του ισχύοντος
σωφρονιστικού κώδικα, που είναι ένα άρτιο νομοθέτημα. Το σωφρονιστικό σύστημα
όμως πάσχει γενικότερα, λόγω έλλειψης υλικοτεχνικής υποδομής, έλλειψης
σωφρονιστικής πολιτικής και σχεδιασμού. Είναι γεγονός ότι η «σωφρονιστική
έκρηξη» που βιώνουμε τα τελευταία χρόνια δεν αντιμετωπίζεται μόνο με
νομοθετικές παρεμβάσεις.

Ο υπερπληθωρισμός των κρατουμένων σε υπερκορεσμένες φυλακές είναι ένας από
τους σοβαρούς λόγους που δεν εφαρμόζονται οι προβλεπόμενες διατάξεις. Σύμφωνα
με τον ισχύοντα σωφρονιστικό κώδικα, κατά την εκτέλεση της ποινής δεν
περιορίζεται κανένα άλλο ατομικό δικαίωμα εκτός από την προσωπική ελευθερία.
Αυτό όμως που προέχει είναι η έκτιση της ποινής να γίνεται μέσα στο πλαίσιο
των επιταγών του Συντάγματος, των Διεθνών Συμβάσεων, των νόμων του ελληνικού
κράτους, αφού κατά τη μεταχείριση των κρατουμένων επιδιώκεται να διασφαλίζεται
ο σεβασμός της ανθρώπινης αξιοπρέπειας, να ενισχύεται ο αυτοσεβασμός και η
συναίσθηση της κοινωνικής τους ευθύνης. Οι κρατούμενοι δεν πρέπει να
εμποδίζονται, λόγω της κράτησής τους, στην ελεύθερη ανάπτυξη της
προσωπικότητάς τους και την άσκηση των δικαιωμάτων που τους αναγνωρίζει ο
νόμος.

«Οι ψυχές ζητούν αέρα»

Κωστής Παπαϊωάννου, μέλος της Εθνικής Επιτροπής για τα Δικαιώματα του
Ανθρώπου και του Δ.Σ. του Ελληνικού Τμήματος της Διεθνούς Αμνηστίας

«Οφείλουμε να αναγνωρίσουμε την κραυγαλέα μας υποκρισία: χρειαζόμαστε απεργίες
πείνας να μας θυμίζουν ότι οι ειδικές συνθήκες κράτησης είναι ανεπίτρεπτες και
ότι η πρόφαση των ειδικών λόγων ασφάλειας ελέω τρομοκρατίας φτιάχνει φυλακές
μέσα στις φυλακές; Χρειαζόμαστε εξεγέρσεις για να συνειδητοποιήσουμε δήθεν
έκπληκτοι ότι οι αποθήκες ψυχών κάποτε γεμίζουν και οι ψυχές ζητούν αέρα; Στις
υπάρχουσες συνθήκες τα αυτονόητα έχουν ξεχαστεί: η κράτηση δεν μπορεί παρά να
οδηγεί αναπότρεπτα στη στέρηση της ελευθερίας, αλλά ώς εκεί. H υποχρεωτική
αποχή από κάθε δραστηριότητα, η μετατροπή ανθρώπων σε κοινωνικά απόβλητα,
εκτός από απάνθρωπη είναι και αυτοκτονική. Τι άλλο προσδοκά η Πολιτεία ως
ανταπόδοση, εκτός από βία; Γιατί πιστεύουμε πως η εκκωφαντική σιωπή μας θα
καλύψει τις φωνές των φυλακισμένων; Και όταν βγουν ποια ακριβώς κοινωνική
συμπεριφορά από την πλευρά τους θα αντιστοιχεί στο επίπεδο επανένταξης που
τώρα τους προσφέρουμε; Αν ισχύει η γνωστή ρήση ότι οι φυλακές καθρεφτίζουν το
επίπεδο κοινωνικής οργάνωσης, τότε ας αποστρέψουμε πάλι το πρόσωπό μας απ’ τον
καθρέφτη. Μόνο, για το Θεό, ας μην κάνουμε τους ανήξερους».

INFO

Loic Wacquant, «Οι φυλακές της μιζέριας», Εκδ. Πατάκη, σελ. 202, τιμή: 12 ευρώ.