Tο εκκρεμές της μνήμης

H Χρηστίδου ασκεί μια φαινομενικά «κρύα» οπτική περιγραφή, για να περιορίσει έτσι συνειδητά το συγκινησιακό φορτίο που δημιουργεί το νοσταλγικό θέμα και ταυτόχρονα για να αναδείξει μια υπερρεαλιστική ποιητική, με μοτίβο τη φόρμα του περιπτέρου, το οποίο ως σύμβολο πλέον μάς οδηγεί στην εμπειρία της καθημερινότητας, του εφήμερου, της φθοράς και εντέλει της μνήμης

Πώς αποδίδει καλύτερα ένας ζωγράφος την μνήμη; Με το να περιγράφει
λεπτομερειακά αυτό που τον ενδιαφέρει, σαν να θέλει να το κρατά στο άπλετο φως
ή με το να το μεταμορφώνει με κρυφούς κώδικες σαν να θέλει «να το κρύψει απ’
τα κακά βλέμματα»;

Το ερώτημα δεν αφορά τους καλλιτέχνες της πολύ νέας γενιάς – με τον κυνικό
επαγγελματισμό – αλλά τους σχετικά παλιότερους, αυτούς που ζωγραφίζουν
παρορμητικά, μη μπορώντας να το αποφύγουν. Τα έργα των πρώτων μοιάζουν συχνά
με αγροτοκαλλιέργειες, με σπόρο γενετικά μεταλλαγμένο και μεθόδους
προμελετημένες. Οι πίνακες των άλλων έχουν τη γνησιότητα – αλλά και τη
σκληρότητα, συχνά – ενός αυτοφυούς προσωπικού οράματος, με ρίζες σε
συλλογικότερα ψυχικά μοτίβα.

Γενικότερα, γι’ αυτήν την πνευματική-ηθική στάση, η Θεσσαλονίκη υπήρξε ένα
θερμοκήπιο ιδίως μετά την ίδρυση του Πανεπιστημίου (1925) και της «Τέχνης»
(1952), αναλαμβάνοντας συχνά ρόλο θεματοφύλακα ιστορικής μνήμης ή
καλλιτεχνικής καινοτοτομίας και ως προς την υπόλοιπη Ελλάδα. Και καθώς οι νέες
επικαιρότητες σκεπάζουν σιγά σιγά τους προβληματισμούς του 20ού αιώνα, η
«ολική επαναφορά» είναι συχνά απαραίτητη, όπως τώρα που την προκαλούν δύο
ατομικές εκθέσεις σημαντικών ζωγράφων θεσσαλονικιώτικης καταγωγής, της Λευκής
Χρηστίδου και του Κώστα Λαχά, που τύχη αγαθή τις έφερε να συμπέσουν και να μας
δημιουργήσουν συνειρμούς.

Οι πίνακες της Χρηστίδου έχουν μόνιμο θέμα τα ελληνικά περίπτερα των
τελευταίων δεκαετιών. Με άκρα λεπτομερειακότητα – αλλά και με μικροσκοπικές
πινελιές που έχουν καθεμιά ιδιαίτερη προσωπικότητα – η γνώριμη σ’ όλους
φιγούρα αυτού του μικροσκοπικού μαγαζιού το οποίο πουλάει τα πιο εφήμερα
πράγματα (τσιγάρα, έντυπα), απεικονίζεται σε περαστικά σημεία της πόλης, με
έμφαση στη συγγένεια ή την αντίφαση προς τα άλλα καταστήματα, τα οποία
απεικονίζονται συνήθως κλειστά ή μισο-εγκατελειμμένα. Ο πολεοδομικός χώρος
δείχνει ερημικός, μολονότι συχνά γύρω απ’ τα περίπτερα της Χρηστίδου υπάρχουν
άνθρωποι μεμονωμένοι ή συμμετέχοντας σε μικροσυναντήσεις της καθημερινότητας.
H ζωγράφος ασκεί μια φαινομενικά «κρύα» οπτική περιγραφή, για να περιορίσει
έτσι συνειδητά το συγκινησιακό φορτίο που δημιουργεί το νοσταλγικό θέμα και
ταυτόχρονα για να αναδείξει μια υπερρεαλιστική ποιητική. H φόρμα του
περιπτέρου γίνεται μοτίβο που μας οδηγεί στην εμπειρία της καθημερινότητας,
του εφήμερου, της φθοράς, της μοναξιάς και εντέλει της μνήμης.

Στον Κώστα Λαχά η διαχείριση της ανάμνησης γίνεται από άλλο δρομολόγιο.
Οι φόρμες όχι μόνο δεν είναι αναγνωρίσιμες, αλλά αντίθετα έχουν περιοριστεί
στα ελάχιστα στοιχεία τους – ένα περίγραμμα σωματικού μέλους, ένα τοπίο με
λίγες γραμμές, ένας καθρέφτης – σαν να ψελλίζονται εκστασιακά μέσα σ’ αυτόν
τον χρωματικό πλακούντα – ο ζωγράφος χρησιμοποιεί σχεδόν αποκλειστικά τα γήινα
θερμά χρώματα – που τα περιβάλλει και τα θρέφει. Είναι σαν τελετουργίες που
μετατρέπουν την όψη των πραγμάτων σε εικονοσύμβολα με ερμηνευτικό κλειδί ένα
ποιητικό, νεοβυζαντινό, συμπίλημα μιας ζωής στη μελαγχολική Θεσσαλονίκη.

Σταθερός στην πόλη του ο Λαχάς, «στύλος της βάσεως» εκεί, μνημείο ο ίδιος από
την έντονη πνευματική κίνηση μιας ηρωικής εποχής, τη στιγμή που ο M.
Αναγνωστάκης ζει στην Αθήνα, το ίδιο κι ο Δ. Μαρωνίτης και ο Δ. Φατούρος, όπως
και η Χρηστίδου και άλλοι νεώτεροι στις τελευταίες δεκαετίες. Ο Χρ. Λεφάκης, ο
N. Σαχίνης και ο Λ. Βεντούλιας, των οποίων το αφαιρετικό ή ρεαλιστικό πνεύμα
προεκτείνει ο Λαχάς, έφυγαν από καιρό. Το ίδιο και ο Γ. Παραλής ή ο N.Γ.
Πεντζίκης που ενέπνευσαν τη Χρηστίδου στο εικαστικό ξεκίνημά της.

Οι καλλιτέχνες της Θεσσαλονίκης

Δεν είναι άμοιρο της βυζαντινής-χριστιανικής κληρονομιάς της Θεσσαλονίκης, το
ότι τους καλλιτέχνες και ποιητές της απασχολεί η μνήμη και οι τρόποι
διαχείρισής της. Πριν από 40 χρόνια στην Αθήνα αντιμάχονταν οι αφαιρετικοί
εναντίον των φωτορεαλιστών, εκπροσωπώντας αντίπαλα διεθνή στρατόπεδα. Στη
θεσσαλονικιώτικη εκδοχή της αυτή η διαφορά είχε βρει ενότητα στον κοινό μίσχο
της: ήταν οι δύο ακραίες εκδοχές που συναντούσε το ίδιο και το αυτό εκκρεμές
του χρόνου. Συνιστούσε έτσι μια δική μας ρωμαίικη – εγγενή – αισθητική
πρόταση, την οποία θυμηθήκαμε τώρα χάρη στις δύο σημαδιακές αυτές εκθέσεις.

INFO

Λευκή Χρηστίδου, «Περίπτερα», ατομική έκθεση ζωγραφικής, Millefiori Artspace,
Χάρητος 29, τηλ. 210-7239.558, μέχρι 4 Δεκεμβρίου.

Κώστας Λαχάς, «Θεσσαλονίκη-Περί Λύχνων Αφάς», ατομική ζωγραφικής, Galerie
Zygos, Νίκης 48, 210-3317.902, μέχρι 4 Δεκεμβρίου.