Ο κόσμος, όνειρο του Θεού

Άννα Μάσχα και ο Αργύρης Ξάφης στην παράσταση του έργου του Καλντερόν «H ζωή είναι ένα όνειρο», που πέρυσι παρουσιάστηκε στο «Αμόρε» και φέτος επαναλαμβάνεται στο Θέατρο «Πόρτα»

«Κάθε φορά που έρχομαι σε επαφή και επικοινωνώ με ένα κείμενο ισπανικό,
σκέπτομαι τον λόγο του Ουναμούνο “Αποστολή της Ισπανίας είναι να εξαραβίσει
την Ευρώπη”. Είναι μια θέση που φωτίζει από μία μόνο πλευρά τη συζήτηση που
έγινε (και γίνεται) στη μεγάλη αυτή μεσογειακή χώρα, για το άλυτο πρόβλημα της
ισπανικότητας, ανάλογο με το επίσης άλυτο δικό μας αιώνιο πρόβλημα της
ελληνικότητας. Σκέπτομαι πολλές φορές τι είναι εκείνο που έκανε τον Λόρκα τόσο
δημοφιλή στη χώρα μας, σε σημείο που να τον μιμηθούν δεκάδες Έλληνες ποιητές,
στιχουργοί και θεατρικοί συγγραφείς και τι είναι εκείνο που μας χώριζε από την
ιδεολογία και την αισθητική του Λόπε ντε Βέγκα και του Καλντερόν ντε λα
Μπάρκα.

Γιατί πράγματι, αυτοί οι δύο πολυγραφότατοι ποιητές του θεάτρου δεν βρήκαν
μεγάλη ανταπόκριση και έμειναν ξένοι στους Έλληνες καλλιτέχνες και άγνωστοι
στο ελληνικό κοινό ως εκ τούτου. Ο Λόπε λαϊκότερος, ανοιχτότερος και
τολμηρότερος, ο Καλντερόν αυλικός, συντηρητικότερος και φορμαλίστας.

Πολλές φορές πιστεύω πως το μυστήριο λύεται με κριτήριο την αραβικότητα. Ο
Ανδαλουσιανός Λόρκα αντλεί από τη μεσογειακή ανατολίτικη βρυσομάνα, ενώ ο
Καστιλιάνος, π.χ. Καλντερόν, βυθίζεται στη σκοτεινή, άτεγκτη, ψυχρή, αυστηρή
ρίζα των Ιβήρων.

Τον Λόρκα το λαϊκό τσιγγάνικο μπαρόκ τον οδηγεί στον συμβολισμό και στον
υπερρεαλισμό. Τον Καλντερόν το λόγιο δημοτικό μπαρόκ τον οδηγεί στον
ρομαντισμό, στον καθολικισμό και στη μοναρχία. Τι είναι από τα δύο αυτά μπαρόκ
πιο ισπανικό δεν θα το πω, βέβαια, εγώ.

“H ζωή είναι όνειρο” είναι ένα από κείνα τα θεμελιώδη έργα που οφείλουμε κατά
συχνά διαστήματα να επισκεπτόμαστε και να προσεγγίζουμε κάθε φορά
ξεδιπλώνοντας άλλες πτυχές τους.

Στο έργο αυτό ο Καλντερόν κατορθώνει μέσα σε μια σοφή, κλειστή, εκλεπτυσμένη
φόρμα να καταθέσει ολόκληρη, χωρίς κενά, τη φιλοσοφία της ζωής πάνω στον άξονα
της οποίας στηρίχτηκε ο χρυσούς αιώνας της ισπανικής ακμής. Ο προκαθορισμός
του ανθρώπου, ένα εκχριστιανισμένο κισμέτ, η θεία χάρις, το προπατορικό
αμάρτημα και η προσωπική τιμή, τα αβυσσαλέα πάθη και ο κλοιός του ιπποτικού
κώδικα που τα καθυποτάσσει, η δίψα για εξαγνισμό και η περί της
πραγματικότητας ερώτηση αποτελούν τις αιχμηρές κορυφές μιας οροσειράς της
υπάρξεως, που διατρέχει την πνευματική ενδοχώρα των Ιβήρων.

H τιμή, η ζήλια, η απελπισία, ο έρωτας του θανάτου κινητοποιούν μηχανισμούς
που φέρνουν τον άνθρωπο αντιμέτωπο με το θεμελιώδες ερώτημα περί του ζην. Και
το ερώτημα αυτό λύεται, αφού είναι αινιγματώδες στον Καλντερόν και στους
Ισπανούς τελείως διαφορετικά απ’ ό,τι στον Σοφοκλή π.χ. και στους Έλληνες. Ο
ήρωας του Καλντερόν είναι κατ’ εξοχήν ο αντι-Οιδίπους.

Πράγματι, ο Σιγισμούνδος, όπως και ο Οιδίπους, είναι από τους χρησμούς και τα
άστρα σφραγισμένος πριν γεννηθεί ακόμη. Θα καταστρέψει τη χώρα του και θα
βλάψει τον βασιλέα πατέρα του, αν ποτέ βασιλεύσει. Φυλακίζεται από το λίκνο,
αλυσοδένεται σε βαθύ μπουντρούμι και όταν η απάτη τού πατέρα τον δοκιμάζει,
όταν ανδρωθεί η μοίρα, οι φοβερές προφητείες των άστρων πραγματοποιούνται. Ο
Σιγισμούνδος είναι ένα ηθικό τέρας που πρέπει να επιστρέψει στα δεσμά του. Έως
εδώ το πράγμα ακολουθεί την πορεία του Οιδίποδα, εξωτερικά. Από εδώ και πέρα
παρεμβαίνει η χριστιανική αγάπη, η θεία χάρις, η βασιλική γενναιοδωρία και η
προσωπική τιμή. Ο ήρωας θα κατανικήσει τα ένστικτά του, θα ξαναγεννηθεί νέος
Αδάμ, θα “βαπτιστεί” και θα φωτιστεί.

H ζωή είναι ένα νεφέλωμα. Ένα όνειρο· ο καθένας ονειρεύεται τον κόσμο ως
είναι· το παν είναι αυταπάτη, μια ψευδαίσθηση. Οι άνθρωποι είμαστε ενεργούμενα
ενός ονείρου, που βέβαια το ονειρεύεται ο Θεός.

“Το πιστεύω ακριβώς γιατί είναι παράλογο”, έγραφε κοπιάροντας τον Τερτυλλιανό,
ο Άγιος Αυγουστίνος από τη μια και ο νομιναλισμός από την άλλη αρνιόταν την
αντικειμενική υπόσταση και την πραγματικότητα των καθολικών εννοιών. Ανάμεσα
στον Αυγουστίνο και τον σολιψισμό του Μπέρκλεϊ χάθηκε ο Έλληνας, ο τραγικός
Οιδίπους και στη θέση του ανεφάνη ο καθολικός ιππότης αντι-Οιδίπους· τη θέση
του τέκνου της τύχης, που ανακαλύπτει, χάνει και κερδίζει τον εαυτό του μέσα
από την επώδυνη πορεία ελεεινών και φοβερών, καταλαμβάνει το τέκνο της χάριτος
που αποκαλύπτει τον εαυτό του και τον κερδίζει μέσα από την ευφρόσυνη πορεία
της πίστεως, της τιμής και της ευγένειας (νομπλές). Ο Σιγισμούνδος, ο
αντι-Οιδίπους, είναι ο δυτικός άνθρωπος, ο δέσμιος των θεσμών, των εργαλείων
και των αξιών του. H τραγωδία του αρχίζει εκεί που τελειώνει του Οιδίποδος».

Στην κορυφή της υποκριτικής

Ο Θωμάς Μοσχόπουλος υπογράφει τη σκηνοθεσία για το έργο «H ζωή είναι ένα όνειρο»

H διανομή ευτύχησε. Και πρώτα ιδού ηθοποιοί που λένε επιτέλους σωστά τον
στίχο, πράγμα σπάνιο ιδίως στους νέους μας ηθοποιούς.

H Άννα Μάσχα αγγίζει πλέον την κορυφή της υποκριτικής τέχνης. Ο μονόλογος της
Ροζάουρας μια σπάνια σύνθεση μουσικής, ρητορικής, πάθους και λογικής μάς έφερε
στον νου μεγάλες στιγμές της Βάσως Μανωλίδου.

Ο Αργύρης Ξάφης εξελίσσεται σε δύναμη του θεάτρου μας. Έξοχη τεχνική,
εσωτερικό έλεγχος των συναισθημάτων, άψογος λόγος και σκηνικό κύρος με
ακτινοβολία και στέρεη ψυχοσωματική μηχανική. Ο Νταλιάνης στις καλύτερες
στιγμές του, ένας ηθοποιός πάντα μέσα στο ύφος και στο μέτρο. Κρατώ ως πολλά
υποσχόμενο νέο ηθοποιό τον Γιώργο Γλάστρα, έχει προσωπικό στίγμα και το
εκπέμπει σωστά.

H έκπληξη της διανομής, ο Κώστας Μπερικόπουλος. Μια εντελέστατη μίμηση, γερά
σχεδιασμένη, μια θαυμάσια ισορροπία ειρωνείας, βασάνου, αυταρχικότητας και
τρυφερότητας, απαιτήσεις ενός δύσκολου ρόλου (Βασίλειος). H Ιωάννα Παππά δεν
φτουράει στο ποιητικό είδος. Λέει κείμενο με φωνούλα που ενοχλεί.

Ο Βασ. Μαυρογεωργίου πέρα από τους μικρούς ρόλους του Καλντερόν
χρησιμοποιήθηκε σε κάποιες σκηνές παρέμβλητες, αχρείαστες, περιττές, εν τέλει
κακόγουστες.

Εξάλλου δεν είναι και πολύ κομψό για τον ανυποψίαστο θεατή να βλέπει ολόκληρες
σκηνές, τάχα σύγχρονες, φλύαρες και σχολιαστικές, τάχαμου επεξηγηματικές (λες
και το έχει ανάγκη ο Καλντερόν), χωρίς να υπάρχει καν μνεία στο πρόγραμμα ότι
κάποιος (ο σκηνοθέτης;) αποφάσισε να συμπληρώσει σε πεζό λόγο ένα κλασικό
κείμενο. Αυτός ο έρμος ο μεταμοντερνισμός δεν λέει ακόμη να τινάξει τα πέταλα.

Αν έλειπαν αυτές οι μουντζούρες ο Μοσχόπουλος θα είχε υπογράψει την καλύτερή
του παράσταση.

Χυμοί, ρυθμοί και μπαλώματα

Στο θέατρο «Πόρτα» επαναλαμβάνεται η περυσινή ενδιαφέρουσα παράσταση του
Θωμά Μοσχόπουλου, παραγωγή του θεάτρου «Αμόρε» («Νότου»). Ο Μοσχόπουλος είχε
στη διάθεσή του μια έξοχη, γεμάτη χυμούς, ρυθμούς και θεατρικότητα έμμετρη και
ομοιοκατάληκτη μετάφραση του Νίκου Χατζόπουλου. Πρόκειται για κατόρθωμα, όταν
σκεφτεί κανείς πως η προηγούμενη είχε το κύρος ενός Πρεβελάκη.

Δεν μπορώ να ισχυριστώ πως τα σκηνικά και τα κοστούμια της Έλλης
Παπαγεωργακοπούλου με ενθουσίασαν. Ψευτο-ονειρικά με φτηνά υλικά που φαίνονταν
και αίσθηση κάποιων μπαλωμάτων εκ των ενόντων. Ο Παυλόπουλος αντίθετα με τους
σοφούς φωτισμούς του προσπάθησε και κατόρθωσε να τα εξωραΐσει!!

INFO

Στο Θέατρο «Πόρτα» (Μεσογείων 59, τηλ. 210-7711.333, Ίντερνετ: http: //www.portatheare.gr).