Όταν το θέατρο ξεπερνά τα όρια

H ακραία περφόρμερ Ορλάν σε χειρουργικό τραπέζι, δοκιμάζει τα όρια του σωματικού πόνου και τις αντοχές των θεατών. H ωμότητα του ανθρώπινου σώματος ως «τόπος δημόσιας συζήτησης»

Το πλέγμα των ορίων, ποια είναι, πού βρίσκονται, πότε και πώς τα υπερβαίνει η
θεατρική δημιουργία και η θεατρική πράξη, εξετάζονται στο βιβλίο του Σάββα
Πατσαλίδη «Από την αναπαράσταση στην παράσταση», που είναι μια σοβαρή σπουδή
για το θέατρο. «Δεν είναι συγκεκριμένα ή αμετάθετα. Αποκτούν υπόσταση μόνο
μέσα από τη δική μας μετακίνηση», τονίζει ο πανεπιστημιακός συγγραφέας –
μελετητής.

Με παραδείγματα «μετακίνησης» και επαναδιαπραγμάτευσης ο μελετητής
επανεξετάζει τα όρια και τις υπερβάσεις τους, τα οποία ο 20ός αιώνας φαίνεται
να έχει εξαντλήσει, καθώς όλα έχουν συμβεί.

Το θέμα της βίας και της αναπαράστασής της στη σκηνή είναι ένα από τα πολλά
ενδιαφέροντα ζητήματα, που παρουσιάζονται και αναλύονται μέσα από ιστορικά
στοιχεία, στον ογκώδη τόμο.

Από τη δεκαετία του ’60, όταν η παγκόσμια θεατρική κοινότητα αποδεχόταν, ως
μέτρο κακογουστιάς και φτήνιας, τη διακήρυξη του Βρετανού κριτικού Μάρτιν
Έσλιν πως «Οι περισσότερες μορφές επιθετικότητας στη σκηνή σοκάρουν, γιατί
υπολείπονται της ποιότητας, αποβλέποντας περισσότερο στο ταμείο παρά στην
τέχνη», ώς το τέλος του 20ού αιώνα τα όρια είχαν αλλάξει, χάρη στην Αγγλίδα
Σάρα Κέιν και στα «ανόσια» έργα της. Κι όμως, οι καταβολές της πάνε πίσω στον
χρόνο. Ο Ευριπίδης, ο Σενέκας, ο Σαίξπηρ, ο Ρακίνας είναι μερικοί από τους
πρώτους διδάξαντες την «αισθητική της σκηνικής βίας».

Όταν στην αρχή του 20ού αιώνα ο αιρετικός Αλφρέντ Ζαρί γέμιζε τη σκηνή με
περιττώματα και οι θεατές τον λοιδορούσαν, η ιστορία του θεάτρου τον διέκρινε
ως σηματωρό των ορίων του βέβηλου. Σε πρωθύστερο χρόνο ο Τόμας Μαν έπαιρνε
θέση για τις ακραίες λύσεις, με τον Φάουστ να λέει πως «Ο μεσαίος δρόμος είναι
ο μόνος που δεν οδηγεί στη Ρώμη». Σίγουρα δεν πήρε τον μεσαίο δρόμο ο
αντισυμβατικός Αντονέν Αρτό που «ξαναφτιάχνει τον εαυτό του». Μέσα από τον
αιματηρό αγώνα του δημόσιου «εγώ» και του εγκιβωτισμένου «άλλου» τα όρια και
πάλι έχουν μετακινηθεί.

Το «Κουαρτέτο», ένα από τα κορυφαία έργα του Χάινερ Μίλερ, παρουσιάστηκε στο «Ανοιχτό Θέατρο», σε σκηνοθεσία Γιώργου Μιχαηλίδη (Αθήνα, 1996). H εσωτερική βία ρίχνει γέφυρες για τη δραματουργία του 21ου αιώνα

Μερικές δεκαετίες μετά ο σπόρος του «θεάτρου της βίας» έχει οδηγήσει την πιο
διάσημη και «ενοχλητική» περφόρμερ Ορλάν να εξωθήσει τα όρια, με τα
φρικιαστικά της χάπενινγκ. Καθώς «το σώμα θέλει να γίνει ο Πυγμαλίωνας του
εαυτού του», βιώνει σκηνικά τον πόνο και τη βία – το δέρμα χαράζεται,
τεμαχίζεται, τεντώνεται, παρακινούμενο από οδηγούς ομορφιάς, που προέρχονται
από διαφορετικές περιόδους και κουλτούρες. H ανεξέλεγκτη βία μπαίνει στον χώρο
του φαντασιακού.

Άραγε, ζούμε το τέλος της εποχής του θεάτρου, όπου όλα έχουν ειπωθεί, όλα
έχουν συμβεί;

Με παραδείγματα, αναφορές σε έργα και σε δημιουργούς, ο συγγραφέας αποδίδει
στη δύναμη του θεάτρου μια εξελικτική πορεία που ενσωματώνει και μορφοποιεί
πολιτιστικές, ηθικές, αισθητικές αλλαγές. Γιατί αυτό το είδος της παραστατικής
τέχνης «προσφέρει τα ιδανικά κλειδιά. Έχει τη μάσκα, την εικόνα, τη διττότητα,
εν ολίγοις την απουσία της αυθεντικότητας».

Με το βλέμμα στραμμένο στις παγκόσμιες δραματουργίες και στις διεθνείς σκηνές
ο συγγραφέας – μελετητής καταφέρνει να συμπεριλάβει ουσιώδη ζητήματα της
θεατρικής πράξης. Μέσα από τις 359 σελίδες περνούν οι πιο σημαντικές
δημιουργίες όλων των κορυφαίων δημιουργών, από το αρχαίο δράμα ώς τη σημασία
να είναι ένας δημιουργός μοντέρνος. «Το μοντέρνο δεν είναι επιλογή, είναι
αναγκαιότητα: Αλίμονο στις τέχνες εκείνες όπου οι παλιότεροι αρνούνται να
πεθάνουν και οι νεώτεροι φοβούνται να γεννηθούν».

Από την πρωτοπορία στο σώμα

Στο βιβλίο «Από την αναπαράσταση στην παράσταση» το πρώτο μέρος εξετάζει
την είσοδο της τότε ιστορικής πρωτοπορίας (avant – garde), την περίπτωση του
Αντονέν Αρτό στην ανάπτυξη του σύγχρονου ή μεταμοντέρνου δράματος, τη
δραματουργία του Μπέκετ, την ασφαλέστερη γέφυρα από τον πρώτο μεγάλο «-ισμό»
του 20ού αιώνα (μοντερνισμός) στον τελευταίο (μεταμοντερνιμό) και στο έργο του
Χάινερ Μίλερ, το καλύτερο πέρασμα για το θέατρο του 21ου αιώνα. Το δεύτερο
μέρος ασχολείται με το σώμα και τις ποικίλες ανα-παραστάσεις του. Τα διλήμματα
που αντιμετωπίζει ένας σκηνοθέτης προκειμένου να αποκαλύψει τις εσωτερικές
αλήθειες του ηθοποιού, τον ψυχολογικό ρεαλισμό του Σανισλάβσκι, τη
μεταμοντέρνα ανατροπή του και την ρerformance-art. Και εξετάζει τις σχέσεις
θεάτρου και τεχνολογίας, όπου το θέατρο της ζωής και το θέατρο της τέχνης εμπλέκονται.

INFO

H μελέτη του Σάββα Πατσαλίδη «Από την αναπαράσταση στην παράσταση» θα
κυκλοφορήσει από τις Εκδόσεις «Ελληνικά Γράμματα»