Bυζάντιο, ο «άγνωστος» επαναστάτης

Τα βυζαντινά τρίπτυχα – όπως αυτό του 16ου αιώνα από την Κρήτη – ήταν ιδιαίτερα προσφιλή για την ιδιωτική λατρεία και έχαιραν μεγάλης εκτίμησης και εκτός Βυζαντίου, στις χώρες της Δύσης

Στο ερώτημα αν ένα μουσείο μπορεί να κηρύξει επανάσταση ενάντια στον
δογματισμό και τις προκαταλήψεις της ιστορίας, της θεολογίας, της τέχνης, το
Βυζαντινό Μουσείο της Αθήνας απαντά καταφατικά. Και προτείνει να κοιτάξουμε
κατάματα επιτέλους τον κόσμο του Βυζαντίου και να δούμε τα έργα τέχνης του ως
φορείς κοινωνικών και οικονομικών πληροφοριών.

Άγνωστος στο ευρύτερο κοινό, κατακερματισμένος και για πολλούς απωθητικός ο
κόσμος της βυζαντινής πολιτιστικής κληρονομιάς έμοιαζε μέχρι πρόσφατα με
αναγκαίο κακό απ’ όπου έπρεπε να περάσει υποχρεωτικά η συνέχεια της συνείδησης
της ελληνικότητας. Δώδεκα αυτοτελείς εικονογραφημένες ιστορικές ενότητες του
λευκώματος που είναι έργο συλλογικό, μελέτη γραμμένη από είκοσι ειδικούς,
βλέπουν τα πράγματα διαφορετικά.

Μέσα από τη γλυπτική, τα ψηφιδωτά, τις τοιχογραφίες, τις εικόνες, τη
μικροτεχνία, την κεραμική, τα υφάσματα, τα χειρόγραφα, τα χάρτινα έργα, τα
ανθίβολα, τα χαρακτικά, τη ζωγραφική, τα αντίγραφα, τα ντοκουμέντα και τις
φωτογραφίες, τα επιμέρους αντικείμενα γίνονται μάρτυρες αδιάψευστοι, που
εκφράζουν όχι μόνο την καλλιτεχνική αξία τους, αλλά πλήθος στοιχείων για την
κοινωνία, την οικονομία, τις επιρροές, τις ρήξεις, τις συγκρούσεις, τις
συγκλίσεις και τη συνύπαρξη των τάσεων, της εποχής τους. «Όλη η διαλεκτική
συνομιλία των αντικειμένων», όπως λέει χαρακτηριστικά ο διευθυντής Βυζαντινών
Αρχαιοτήτων Ισίδωρος Κακούρης, «που αναδεικνύει την πολυσύνθετη διαδικασία του
μετασχηματισμού της κοινωνίας από την Αρχαιότητα στον Μεσαίωνα κι από κει στον
Νεώτερο Ελληνισμό μέχρι σήμερα, είναι πολύ πιο ενδιαφέρουσα από μια παράθεση
θησαυρών». Κι αυτή η νέα ερμηνεία και νέα προσέγγιση είναι σήμερα απαραίτητη
«γιατί η συνείδηση του ρόλου της πολιτιστικής κληρονομιάς αποκτά έναν νέο ρόλο
στη ζωή μας».

«Δεν επιθυμούμε να αφηγηθούμε την εθνική στρατευμένη ιστορία, ούτε να
εξομαλύνουμε ασυνέχειες του εθνικού χρόνου, αλλά την αυτογνωσία και τη γνώση
ενός ούτως ή άλλως σύνθετου παρελθόντος», λέει ο διευθυντής του Βυζαντινού
Μουσείου Δημήτρης Κωνστάντιος.

«Είναι μια ερμηνευτική προσέγγιση αντικειμένων, αποσπασματικών προϊόντων που
προέρχονται από συγκεκριμένες πολιτικές και κοινωνικές συνθήκες. Προσπαθούμε
να συνθέσουμε μικρές ιστορίες, βλέπουμε την τέχνη όχι μόνο ως αισθητικό
φαινόμενο, αλλά και ως πολιτισμική μαρτυρία».

Στην 90χρονη ιστορία του Βυζαντινού Μουσείου καταγράφηκε η διάθεση να
περισυλλεγούν και να σωθούν από την καταστροφή εικόνες, σκεύη και κειμήλια,
υπό τον σκόπιμο πολλές φορές μανδύα της λατρευτικής τους σημασίας. Αλλά και η
προσπάθεια να αναδειχθεί η εθνική τους σημασία ως μαρτύρων της συνέχειας τής
ιστορίας και η προσπάθεια να αναδειχθεί η καλλιτεχνική τους υπόσταση και
σημασία. Με την επανέκθεση του Μουσείου, όλα θεωρούνται εμπεδωμένα.

Σημασία έχει πλέον να κατανοήσουμε ποιος ήταν ο βυζαντινός κόσμος, τον οποίο
μονοπωλούσε μέχρι πρόσφατα η εκκλησιαστική τέχνη, με τα δεδομένα των 25.000
αντικειμένων ενός μουσείου που εκπροσωπεί κυρίως την Ελλάδα – μια ζωντανή
επαρχία του Βυζαντίου. Χωρίς να λείπουν τα κειμήλια από τη Μικρά Ασία και τη
Θράκη, τα αντικείμενα κοπτικής τέχνης από τους πρώτους χριστιανικούς αιώνες
στην Αίγυπτο, οι πίνακες Επτανήσιων ζωγράφων ή νεώτερων όπως ο Γ. Στέρης, ο Γ.
Τσαρούχης, ή οι λαϊκές βυζαντινές εικόνες που συνέχισαν μια παράδοση αιώνων. Ο
βυζαντινός κόσμος αποτελείται εξίσου από χρυσούς θησαυρούς και ασημένια σκεύη
– σαν αυτόν που βρέθηκε «κρυμμένος» από παλιά στη Μυτιλήνη – όσο κι από απλά
καλαίσθητα εφυαλωμένα κεραμικά που ήρθαν από τα νησιά και την Κύπρο. Και στα
χειρόγραφα βιβλία διαβάζουμε εξίσου το Ευαγγέλιο και την Ιστορία του
Θουκυδίδη.

Δίχως σκάνδαλα ή ενδοιασμούς

H γυμνή θεά στη λαβή ενός τασιού που εχρησιμοποιείτο στα λουτρά δίνει άλλον… αέρα στον Θησαυρό της Μυτιλήνης, ο οποίος χρονολογείται στον 7ο μ.X. αιώνα

Οι χριστιανοί κύριοι του Βυζαντίου δεν σκανδαλίζονταν από την παρουσία
ειδωλολατρικών ή ανατολιζόντων μοτίβων, ακόμη και γυμνών, στον διάκοσμο των
σκευών που χρησιμοποιούσαν στα συμπόσια. Το πρόσταγμα στη μόδα της εποχής
έδινε η υψηλή τέχνη κύρους της πρωτεύουσας – Κωνσταντινούπολης και τα πρότυπα
της ζωγραφικής κεντητικής αργυροχρυσοχοΐας επαναλαμβάνονταν ή διαφοροποιούνταν
στα άλλα κέντρα χωρίς προκαταλήψεις και ενδοιασμούς για την ανατολική, δυτική
ή ορθόδοξη προέλευση των μοτίβων, τόσο από τον κλήρο όσο και από τους έχοντες.

INFO

«Ο Κόσμος του Βυζαντινού Μουσείου». Εκδόσεις Άγρα. Σελ. 510. Χορηγός: Ίδρυμα
Παναγιώτη και Έφης Μιχελή. Τιμή: 80 ευρώ.