EΛΦPINTE ΓEΛINEK Nόμπελ κόντρα στα στερεότυπα

Προκλητικά τα έργα της νομπελίστα πλέον Ελφρίντε Γέλινεκ, όταν μεταφέρονται στην οθόνη (όπως η «Δασκάλα του πιάνου») ή στη σκηνή (γιατί έχει γράψει και πολλά θεατρικά) γίνονται ακόμη πιο προκλητικά. Όπως εδώ, στη Βέρνη, το «Ένα αθλητικό κομμάτι» («Ein Sportstueck»), «σχόλιο για τη βία και τον φασισμό του αθλητισμού». Το πιο πρόσφατο θεατρικό της, «Bambiland», «επιτίθεται» στην αμερικανική εισβολή στο Ιράκ

Είναι η πρώτη γυναίκα έπειτα από οκτώ χρόνια και μόλις η δέκατη στην ιστορία
του θεσμού, η οποία λαμβάνει το Βραβείο Νόμπελ Λογοτεχνίας. Είναι, όμως, η
γυναίκα που μιλάει για το φύλο της και για τις σχέσεις των δύο φύλων όσο – και
όπως – ελάχιστες. H Αυστριακή Ελφρίντε Γέλινεκ αποτελεί μία τολμηρή επιλογή
της Σουηδικής Ακαδημίας.

H συγγραφέας της «Πιανίστριας», του βιβλίου που έγινε ταινία («H δασκάλα του
πιάνου», από τον Αυστριακό Μίκαελ Χάνεκε με την Ιζαμπέλ Ιπέρ) και βραβεύθηκε
στις Κάννες με το Μεγάλο Βραβείο Κριτικών, περιγράφει χωρίς συναισθηματισμούς
πώς η ψυχολογική καταπίεση του σημερινού ανθρώπου γυρνάει στη βία και στον
σαδομαζοχισμό, πώς ο πατριωτισμός μπορεί να μεταστραφεί σε ρατσιστικό μένος.
Είναι μια πολιτική συγγραφέας η οποία, όμως, πλάθει γλώσσα συχνά ποιητική,
χειριζόμενη ένα ωμό περιεχόμενο με τη λεπτότητα της ειρωνείας της αυστριακής
παράδοσης. Αυτή είναι, κατ’ αρχήν τουλάχιστον, και η αιτιολόγηση της
βράβευσης: «Μουσική ροή και φωνή αντίστιξης σε μυθιστορήματα και θεατρικά
όπου, με εκπληκτικό γλωσσικό ζήλο, αποκαλύπτει τον παραλογισμό και τη δύναμη
χειραγώγησης των κοινωνικών στερεοτύπων».

Πράγματι, η μουσικότητα και η γλώσσα είναι καθοριστικά σημεία στο έργο της. H
«Πιανίστρια» είναι, άλλωστε, έργο εν μέρει αυτοβιογραφικό. H 58χρονη Γέλινεκ
σπούδασε πιάνο και σύνθεση στη Βιέννη, προτού στραφεί στις γλώσσες, το θέατρο
και την ιστορία της τέχνης. Πρόκειται, όμως, και για στρατευμένη συγγραφέα.
Μέλος του Κομμουνιστικού Κόμματος (επί δύο δεκαετίες) και με ενεργό ανάμειξη
στο φοιτητικό κίνημα του ’70, έγινε και στις μέρες μας από τους κύριους
εκφραστές του αγώνα κατά του ακροδεξιού προέδρου Γεργκ Χάιντερ (απαγόρευσε
μάλιστα, τότε, το ανέβασμα θεατρικών έργων της στην Αυστρία). Τα θέματά της
αρχίζουν από τις συνέπειες του ναζισμού στη μεταπολεμική Αυστρία και φθάνουν
έως τη βιομηχανία του θεάματος. Ωστόσο, μόνιμο μοτίβο στα βιβλία της είναι η
γυναίκα και η αδυναμία της να αυτοπροσδιοριστεί, σε έναν κόσμο που
κατακλύζεται από στερεότυπα.

«Είναι η μεγαλύτερη τιμή. Αισθάνομαι, όμως, πιο πολύ απελπισμένη, παρά ήρεμη»,
ήταν η πρώτη αντίδραση της Ελφρίντε Γέλινεκ. «Αυτό που θέλω είναι να
εξαφανιστώ. Δεν είναι του χαρακτήρα μου να εκτίθεμαι δημόσια. Αισθάνομαι
απειλούμενη από αυτό. Ελπίζω ότι δεν θα μου κοστίσει τόσο και ότι θα μπορέσω
να απολαύσω το χρηματικό βραβείο (σ.σ.: θα εισπράξει 10 εκατ. κορόνες ή 1,1
εκατ. ευρώ), γιατί μπορεί κάποιος να ζήσει ξένοιαστα με αυτό». Δήλωνε,
άλλωστε, πως δεν έχει κανένα είδος πατριωτισμού, προσθέτοντας ότι «η
μεγαλύτερη πολυτέλεια είναι απλώς να μπορείς να γράφεις αυτό που θέλεις».

«H γραφή της έχει οικοδομηθεί στη μακρά αυστριακή παράδοση των Κράους, Χόρβατ,
Κανέτι και Τόμας Μπέρνχαρντ. Κινείται ανάμεσα στην πρόζα και στην ποίηση,
περιέχει θεατρικές σκηνές και κινηματογραφικές εναλλαγές», λέει η Σουηδική
Ακαδημία. Και ο γνωστός Γερμανός κριτικός Ράιχ Ρανίκι τονίζει: «Είναι εκτός
ρεύματος, ριζοσπαστική και ακραία και ως εκ τούτου εξαιρετικά αμφιλεγόμενη».

Εκτός από την «Πιανίστρια» (1983), σημαντικά βιβλία της θεωρούνται η «Λαγνεία»
(1989), για τη σεξουαλική βία εναντίον των γυναικών, και «Τα παιδιά των
νεκρών» (1995), με το οποίο επικρίνει δριμύτατα την αυστριακή κοινωνία ως
«βασίλειο των νεκρών».

INFO

Στα ελληνικά κυκλοφορούν (από τις Εκδόσεις Εκκρεμές): «H πιανίστρια» (1997),
μτφ.: Μαριάννα Σταυροπούλου, τιμή: 11,91 ευρώ. «Λαγνεία» (1999), μτφ.:
Λευτέρης Αναγνώστου, τιμή: 11,91 ευρώ. «Οι αποκλεισμένοι» (2001), τιμή: 13,12
ευρώ. Στο Ίντερνετ (γερμανικά): http: //ourworld.compuserve.com/homepages/elfriede/