MATIΣ – ΠIKAΣΟ Άσπονδοι φίλοι στον… καμβά

Για μισό αιώνα ο Πάμπλο Πικάσο και ο Ρενέ Ματίς προκαλούσαν ο ένας τον άλλον, κάνοντας πράγματα που ίσως δε θα γίνονταν ποτέ χωρίς την παρουσία του άλλου, σαν τους αθλητές που προσπαθούν συνεχώς να καταρρίψουν ο ένας το ρεκόρ του άλλου

«Πρέπει να μπορείς να φανταστείς δίπλα-δίπλα όλα όσα κάναμε ο Ματίς κι εγώ
εκείνη την εποχή. Κανένας δεν κοίταξε ποτέ με τόση προσοχή πίνακα του Ματίς
όσο εγώ, και κανένας δεν κοίταξε δικό μου πιο προσεκτικά από εκείνον». Τα
λόγια του Πάμπλο Πικάσο εκφράζουν μία αλήθεια που καθόρισε τη σχέση μεταξύ των
δύο μεγάλων ζωγράφων: ότι το έργο του ενός παρότρυνε τη δημιουργική έμπνευση
του άλλου. Καθώς οι περιπτώσεις τους καθόρισαν την ιστορία της ζωγραφικής του
20ού αιώνα, και ζούσαν μάλιστα και οι δύο το ίδιο χρονικό διάστημα στο Παρίσι,
η ιδέα μίας παράλληλης μελέτης του έργου τους μέσα από τη φιλία και την
αντιζηλία τους έδωσε τη βάση για την έρευνα και τη συγγραφή αυτού του βιβλίου
που σε λίγες μέρες θα κυκλοφορήσει στα ελληνικά.

Χωρίς τη «Χαρά της ζωής» του Ανρί Ματίς, οι «Δεσποινίδες της Αβινιόν» του
Πικάσο ίσως και να μην είχαν γεννηθεί. Και ο Ματίς να μην ανταπαντούσε στην
πρόκληση του Πικάσο ζωγραφίζοντας στη συνέχεια το «Μπλε Γυμνό», υποστηρίζει με
τη συγκριτική προσέγγισή του ο Τζακ Φλαμ. Αν μελετηθούν τα έργα τους
δίπλα-δίπλα, δημιουργείται η εντύπωση μίας συνέργειας και το έργο του ενός
κάνει το έργο του άλλου να δείχνει ακόμα πιο σπουδαίο – σαν να φαίνεται ο
καθένας τους πιο ολοκληρωμένος όταν τα έργα του μελετώνται δίπλα στα έργα του
άλλου. Και οι δύο άντρες είχαν μάλλον αντιληφθεί αυτή τη σχέση. Κατά τη
διάρκεια της ζωής τους, από τη μέρα που γνωρίστηκαν, το 1906, ο καθένας
αναγνώρισε πως με κάποιο τρόπο ο άλλος θα ήταν ο κύριος ανταγωνιστής του.

Και οι δύο ζωγράφιζαν κομμάτια από τη ζωή τους. Και πιο συγκεκριμένα
εξέφραζαν με τη ζωγραφική συναισθήματα που τους προκαλούσαν οι σχέσεις τους με
τις γυναίκες. H Ροζ Περίοδος του Πικάσο άρχισε με τον έρωτά του για τη Φερνάντ
Ολιβιέ, ενώ οι «Δεσποινίδες της Αβινιόν» βγάζουν την ένταση του πολύμηνου
χωρισμού τους και γίνονται ο προπομπός του κυβισμού. Εκείνη την εποχή,
επισημαίνει ο Τζακ Φλαμ, ο Πικάσο νιώθει μπερδεμένα συναισθήματα για τις
γυναίκες. Μεγαλωμένος από μία μητέρα που τον λάτρευε μέσα σε ένα σπίτι με
γυναίκες που τον κανάκευαν, η στάση του απέναντι στις γυναίκες εναλλασσόταν
από τον μισογυνισμό στην τρυφερότητα, μια ακόρεστη ανάγκη για την αγάπη και
την προσοχή τους και μια συχνά άκαρδη εκμετάλλευσή τους. Και αυτή η στάση του
επηρεάζει όλη τη ζωγραφική του. Στον πίνακα των «Δεσποινίδων» ο Πικάσο
προσπαθεί να εξορκίσει μία σειρά από βαθιά ριζωμένους φόβους του που
σχετίζονται με τις γυναίκες και το σεξ – φόβος του ολοκληρωτικού έρωτα, των
αφροδίσιων νοσημάτων, του ευνουχισμού και του θανάτου.

Ο Ματίς ήταν πολύ πιο διακριτικός από τον Πικάσο, που χρησιμοποιούσε
τις ερωμένες του φανερά σαν πηγή έμπνευσης για εκτεταμένες σειρές έργων. Όμως
ο κρυφός δεσμός του με την τριαντάχρονη Ρωσίδα μαθήτριά του Όλγα Μερσόν τον
ενέπνευσε για να δημιουργήσει το «Μπλε Γυμνό» (1907), το έργο «Νύμφη και
Σάτυρος», μέχρι να περάσουν τέσσερα χρόνια για να ζωγραφίσει το πορτρέτο της
και έναν χρόνο αργότερα να διηγηθεί την κρίση με τη σύζυγό του Αμελί εξαιτίας
της σχέσης του αυτής στον πίνακα «Διάλογος».

Για μισό αιώνα, επισημαίνει ο Άγγλος τεχνοκριτικός, προκαλούσαν ο ένας τον
άλλον, κάνοντας πράγματα που ίσως δε θα γίνονταν ποτέ χωρίς την παρουσία του
άλλου, σαν τους αθλητές που προσπαθούν συνεχώς να καταρρίψουν ο ένας το ρεκόρ
του άλλου. «Υπάρχει μόνο ένας Ματίς» δήλωνε ο Πικάσο. Και ο Ματίς με τη σειρά
του έλεγε: «Ένας μόνο άνθρωπος έχει δικαίωμα να με κριτικάρει, ο Πικάσο». Και
περισσότερες από μία φορές φέρεται να είπαν και οι δύο κάτι σαν «πρέπει να
μιλάμε μεταξύ μας όσο περισσότερο μπορούμε. Όταν ένας από τους δύο μας
πεθάνει, θα υπάρχουν πράγματα που όποιος μείνει πίσω δεν θα μπορεί να τα
συζητήσει με κανέναν άλλον».

Ανταλλαγή έργων τέχνης!

Παρά τις εντάσεις που υπέφωσκαν μεταξύ τους, ο Ματίς και ο Πικάσο παρέμεναν
εγκάρδιοι φίλοι εκείνη την εποχή, ενώ προς τα τέλη του 1907 αποφάσισαν να
ανταλλάξουν πίνακες. H ανταλλαγή έλαβε χώρα σε ένα δείπνο στο ατελιέ του
Πικάσο, όπου οι «Δεσποινίδες της Αβινιόν» και ένα προσχέδιο των «Τριών
Γυναικών» ήταν ακουμπισμένα στον τοίχο. Ο Πικάσο ήταν νευρικός και σιωπηλός
εκείνη τη βραδιά. Ο Ματίς αισθανόταν άβολα και συμπεριφερόταν μάλλον ψυχρά. Οι
φίλοι του Πικάσο που βρίσκονταν εκεί εξέλαβαν την ψυχρότητα του Ματίς ως
υπεροψία και έγινε στόχος των αστεϊσμών της παρέας.

Παρά την αμηχανία της βραδιάς και παρά τον μετέπειτα ισχυρισμό της Γερτρούδης
Στάιν (της Αμερικανίδας συγγραφέως και συλλέκτριας έργων και των δύο) ότι και
οι δύο καλλιτέχνες επέλεξαν ο καθένας τον πιο αδύναμο πίνακα του άλλου, με
σκοπό να τον μειώσει, στην πραγματικότητα και οι δύο έκαναν ενδιαφέρουσες και
αναπάντεχες επιλογές. Ο Πικάσο πήρε το «Πορτρέτο της Μαγκρίτ», μία επίπεδη
απεικόνιση της δεκατριάχρονης κόρης του Ματίς, που μοιάζει με παιδική
ζωγραφιά. Επέλεξε αυτόν τον πίνακα εξαιτίας της τεχνοτροπίας του Ματίς που
είχε συλλάβει την άμεση πρωτόγονη ποιότητα των παιδικών σκίτσων.

H επιλογή του Ματίς ήταν εξίσου αποκαλυπτική: πήρε μία νεκρή φύση του Πικάσο,
τη «Στάμνα, Κούπα και Λεμόνι» όπου τα αντικείμενα έχουν αποδοθεί με τραχύ και
τολμηρό τρόπο. Ο Ματίς πρέπει να ξαφνιάστηκε διαπιστώνοντας πως ο Πικάσο
παρεξέκλινε από την αληθοφάνεια με τρόπο αντίθετο από τον δικό του.

Ρεσιτάλ αντιθέσεων

Ο Πικάσο ακόμη και εμφανισιακά ήταν το εντελώς αντίθετο του Ματίς: κοντός,
με σφιχτοδεμένο και ρωμαλέο σώμα, που έκανε απότομες κινήσεις και το έντυνε με
ρούχα εργάτη. Ο Ματίς ήταν ένας στοχαστικός άντρας μετρίου αναστήματος που
ντυνόταν κομψά και μιλούσε με μέτρο. Ο Πικάσο δούλευε νύχτα, ο Ματίς ημέρα. Το
ατελιέ του Πικάσο στη Μονμάρτρη έμοιαζε λες και ο ζωγράφος δεν πετούσε ποτέ
τίποτα και το πάτωμα ήταν γεμάτο με μπογιές, πινέλα, κουρέλια, άδεια βαζάκια,
μπουκάλια και μία μεγάλη ποικιλία από σκουπίδια. Στο ηλιόλουστο στούντιο του
Ματίς στην προκυμαία Σεν Μισέλ με θέα στον Σηκουάνα, κάθε καρέκλα, κάθε έπιπλο
ή αντικείμενο έδειχνε να έχει επιλεγεί προσεκτικά από ανθρώπους με ιδιαίτερο
γούστο. Ο Πικάσο απολάμβανε το σκοτάδι που ένιωθε μέσα του και γοητευόταν από
την άβυσσο. Ο Ματίς, που επίσης βασανιζόταν μονίμως από άγχος, έβλεπε το φως
σαν αντίδοτο για το σκοτάδι μέσα του και ένιωθε τρόμο για την άβυσσο.

INFO

Το βιβλίο του Τζακ Φλαμ «Ματίς και Πικάσο» θα κυκλοφορήσει αυτές τις μέρες από
τις Εκδόσεις Τραυλός, σε μετάφραση Ιωάννας Μιχελάκου και Βάγιας Χατζηπολύζη.