Πόλεμοι και ταπείνωση για το όπιο

Στα μέσα του 19ου αιώνα, οι Κινέζοι που είχαν εθιστεί στο όπιο άγγιζαν, σύμφωνα με επίσημους υπολογισμούς, τα τέσσερα εκατομμύρια. Σύμφωνα με ανεπίσημους, ο αριθμός ήταν τετραπλάσιος. H οικονομία, οι κρατικές λειτουργίες και το βιοτικό επίπεδο, όλα βρίσκονταν σε ύφεση εξαιτίας της κατάχρησης του ναρκωτικού

«O πόλεμος είναι η συνέχεια της πολιτικής με άλλα μέσα», έγραψε ο Καρλ Φον
Κλάουζεβιτς. Αν ο Πρώσος στρατάρχης είχε μελετήσει τους Πολέμους του Οπίου που
διεξήγαγε η Μεγάλη Βρετανία εναντίον της Κίνας, ίσως να είχε προσθέσει ότι ο
καταναγκασμός στη χρήση ναρκωτικών ουσιών είναι μια άλλη μορφή άσκησης της
πολιτικής.

Οι Πόλεμοι του Οπίου (1839-1842 και 1856-1860) ήταν η πιο ταπεινωτική ήττα που
γνώρισε ποτέ η Κίνα και μια από τις πιο μελανές σελίδες της Ευρωπαϊκής
ιστορίας. Έχουν, ωστόσο, σκοπίμως ξεχαστεί ή αγνοηθεί από τη Δύση, παρ’ όλο
που για τους Κινέζους εξακολουθούν ν’ αποτελούν ενοχλητικά σύμβολα του Δυτικού
ιμπεριαλισμού.

Έως το 1830, οι Άγγλοι είχαν γίνει ο μεγαλύτερος στον κόσμο οργανισμός
διακίνησης ναρκωτικών. Πολύ λίγα σύγχρονα καρτέλ θα μπορούσαν να συγκριθούν σε
εγκληματικότητα με τους «Βίκινγκς των αρχών της Βικτωριανής περιόδου», όπως
χαρακτήριζε τους Άγγλους δημοσίευμα της εποχής. H Εταιρεία των Ανατολικών
Ινδιών καλλιεργούσε όπιο στις Ινδίες και εκφόρτωνε τόνους του ναρκωτικού αυτού
στην Καντόνα, ανταλλάσσοντάς το με κινέζικο τσάι. Το εμπόριο γέμισε την Κίνα
με εξαρτημένους χρήστες, με ολέθριες κοινωνικές συνέπειες για τη χώρα.

Στο βιβλίο «Οι Πόλεμοι του Οπίου», οι W. Travis Hanes III και Frank
Sanello διερευνούν τα κίνητρα των εμπλεκομένων και τα συμφέροντα που
διακυβεύονταν, εξιστορώντας παράλληλα μια πολιτισμική σύγκρουση δύο κόσμων, ο
καθένας από τους οποίους ήταν πεπεισμένος για τη δική του ανωτερότητα. Οι
Πόλεμοι του Οπίου είναι το ψηφιδωτό της εποχής της Pax Britannica, αλλά και
μια επίκαιρη ιστορία αλαζονείας και διαφθοράς των ισχυρών.

«Οι καταστροφές που επέφερε το όπιο στην κινεζική κοινωνία είναι δύσκολο να
περιγραφούν. Μολονότι δεν έκαναν οι Βρετανοί πρώτοι γνωστό το όπιο στους
Κινέζους, αποδείχθηκαν εντούτοις πιο αποτελεσματικοί προμηθευτές του
ναρκωτικού από τους προηγούμενους εισαγωγείς. Καινοτομίες που εφαρμόσθηκαν στη
χρήση του οπίου στην Κίνα αύξησαν επίσης τη ζήτηση, κάτι που χαροποιούσε
ιδιαίτερα τους Βρετανούς εμπόρους. Τυπικά, το όπιο καταπινόταν. Τότε, κατά τον
18ο αιώνα, η κινεζική νεολαία των πλουσίων ανακάλυψε ένα δραστικότερο τρόπο
εισαγωγής του ναρκωτικού στον οργανισμό. Καπνίζοντας το όπιο, και ειδικότερα
όταν αυτό έχει αναμειχθεί με ένα άλλο εθιστικό ναρκωτικό, τη νικοτίνη του
καπνού, αυξάνεται η ένταση και η διάρκεια της απόλαυσης.

H ακριβή αυτή διασκέδαση της τρυφηλής χρυσής νεολαίας βρήκε σιγά σιγά
τον δρόμο της και προς τις κατώτερες κοινωνικά και οικονομικά τάξεις.
Μαγαζάτορες, υπηρέτες, στρατιώτες, ακόμη και Ταοϊστές ιερείς, γέμιζαν πίπες με
όπιο και ξέφευγαν για εβδομάδες μακριά από την παραγωγή, τις ευθύνες και την
αίσθηση της πραγματικότητας. Ένας αυλικός υπολόγιζε ότι οι Κινέζοι που είχαν
εθιστεί άγγιζαν τα τέσσερα εκατομμύρια. Ένας Βρετανός γιατρός στην Καντόνα
υποπτευόταν ότι ο αριθμός αυτός ήταν τετραπλάσιος. H οικονομία, οι κρατικές
λειτουργίες και το βιοτικό επίπεδο, όλα βρίσκονταν σε ύφεση εξαιτίας της
κατάχρησης του ναρκωτικού.

H απαγόρευση είχε αποτύχει και η αυξανόμενη προσφορά οπίου οδήγησε σε
πτώση των τιμών. Το φθινόπωρο του 1940 οι Jardine και Matheson είχαν έξι
χιλιάδες πεντακόσια κιβώτια προς διάθεση στην Καντόνα, με τρεις χιλιάδες
επτακόσια επιπλέον φορτωμένα σε πλοία της εταιρείας. H εταιρεία έκανε τους
άλλους εμπόρους να φαίνονται ασήμαντοι: ο Dent είχε μόλις οκτακόσια, ολόκληρη
η πορτογαλική ομάδα μόνο εξακόσια, οι Ινδοί έμποροι τριακόσια, ο Innes εκατόν
πενήντα. H τιμή του κιβωτίου έπεσε στα 400 δολάρια. H αγορά ήταν καλή και οι
Κινέζοι, παρά τις κυβερνητικές απαγορεύσεις, παρέμεναν ενθουσιώδεις αγοραστές
και καταναλωτές.

Οι χρήστες δεν προμηθεύονταν μόνο όπιο από τους εμπόρους αλλά και όπλα,
για να αντιστέκονται στους κυβερνητικούς στρατιώτες που προσπαθούσαν να
κατασχέσουν τα ναρκωτικά τους. Υπήρξε η ελπίδα ότι ο εκχριστιανισμός θα
συνοδευόταν και από απόρριψη της χρήσης ναρκωτικών, αλλά όπως αποδείχθηκε, η
δύναμη της πίστης δεν ήταν ισάξια αντίπαλος της χημικής και ψυχολογικής
εξάρτησης».

Μία συνθήκη-ήττα

«Ο σερ Henry Pottinger (σ.σ.: διοικητής του Χονγκ Κονγκ και πρώτος
κυβερνήτης της αποικίας την περίοδο 1843-44) πρότεινε στους Κινέζους μια λύση
που είχε γεύση από τους σύγχρονους τίτλους των εφημερίδων – την
αποποινικοποίηση: «Ο λαός σας θα προμηθεύεται το ναρκωτικό παρά τα όποια
θεσπίσματα. Δεν θα ήταν προτιμότερο να νομιμοποιηθεί η εισαγωγή;». Μετά από
σύσκεψη με τον Αυτοκράτορα, οι δυο Κινέζοι αξιωματούχοι είπαν στον Pottinger
ότι το Πεκίνο θα συμφωνούσε με όλες τις βρετανικές απαιτήσεις εκτός από την
επίσημη αναγνώριση του εμπορίου του οπίου.

Στις 27 Αυγούστου του 1842, το Πεκίνο ενέκρινε αυτό που θεώρησε ως το
πλήρες κείμενο της συνθήκης. Οι εκπρόσωποι του Αυτοκράτορα υπέγραψαν τη
συνθήκη δυο ημέρες αργότερα χωρίς να διαβάσουν τους ταπεινωτικούς της όρους!
Οι Βρετανοί συμφώνησαν να επιστρέψουν το Chusan και το Amoy, αλλά μόνο όταν θα
εξοφλούνταν πλήρως οι πολεμικές αποζημιώσεις. Επιπλέον, θα είχαν πρόσβαση και
δικαίωμα μόνιμης διαμονής στους λιμένες της Καντόνας, του Amoy, του Fuzhou,
του Ningbo και της Σαγκάης. Σε κάθε λιμάνι θα εγκαθίστατο και από ένας
Βρετανός προξενικός υπάλληλος. Το Χονγκ Κονγκ ανακηρύχθηκε παντοτινή αποικία
της Βρετανίας. H Νανκίν θα παρέμενε αποκλεισμένη από τον βρετανικό στόλο μέχρι
την καταβολή της πρώτης δόσης – των 6 από τα 21 εκατ. δολάρια – της πολεμικής
αποζημίωσης.

Πλιάτσικο και πυρπόληση
των Ανακτόρων!

Στο αποκορύφωμα του Δεύτερου Πολέμου του Οπίου, τα Θερινά Ανάκτορα του Αυτοκράτορα έξω από το Πεκίνο πυρπολήθηκαν και καταστράφηκαν από τους Βρετανούς

Όσο ο Βρετανός διοικητής του Χονγκ Κονγκ περίμενε στην Νανκίν την καταβολή της
πολεμικής αποζημίωσης (της πρώτης, έστω, δόσης) από την Κίνα, Βρετανοί ναύτες
και στρατιώτες έβλεπαν τα αξιοθέατα και συμπεριφέρονταν ως άξεστοι βάνδαλοι,
αποκόπτοντας κομμάτια από ανεκτίμητα μνημεία, όπως ο Πορσελάνινος Πύργος και
παίρνοντάς τα ως σουβενίρ! Αυτές οι ανόητες μικροκλοπές θα επαναλαμβάνονταν
μια δεκαετία αργότερα, με μια χυδαία πράξη πολιτισμικού και ιστορικού
βανδαλισμού, στο αποκορύφωμα του Δεύτερου Πολέμου του Οπίου: την πυρπόληση των
Θερινών Ανακτόρων του Αυτοκράτορα έξω από το Πεκίνο.

Όσο οι Κινέζοι αηδίαζαν με τη διπλωματική και στρατιωτική τους ταπείνωση, τόσο
ο βρετανικός τύπος εξυμνούσε τη συνθήκη της Νανκίν. «Μας εξασφαλίζει μερικά
εκατομμύρια δολάρια και ατέλειωτες ποσότητες τονωτικού τσαγιού. Δίνει ώθηση
στο εμπόριο, μας παραχωρεί ένα νησί στο διηνεκές», διακήρυσσε η εφημερίδα
«Illustrated London News».

Αντίθετα, οι «Times» δεν συμμερίζονταν το γενικό αίσθημα κερδοσκοπίας που είχε
προκαλέσει η συνθήκη της Νανκίν και έδωσαν στους νικητές το καθοριστικό
παρατσούκλι “Βίκινγκς των αρχών της Βικτωριανής περιόδου”, διορατικό
προσωνύμιο, αν ληφθούν υπόψη οι λεηλασίες που θα ακολουθούσαν στον επόμενο
Πόλεμο του Οπίου.

INFO

«Οι Πόλεμοι του Οπίου» των W. Travis Hanes ΙΙΙ και Frank Sanello, σε μετάφραση
Γιάννη Ασημακόπουλου, θα κυκλοφορήσουν από τις εκδόσεις Γκοβόστη τις προσεχείς ημέρες.