Ο τόπος, οι λέξεις και η νοητική εικόνα

O Τζ. Κόσουθ εκλαϊκεύει στον μέσο φιλότεχνο τον πανάρχαιο προβληματισμό του Πλάτωνα και του Αριστοτέλη, μέσα από την «εκθεσιακή χειρονομία» του. Στους τοίχους αποσπάσματα από συγγραφείς ή από μελετητές του αρχαιοελληνικού πολιτισμού, σκοπίμως ελλειπτικά έτσι που οι λέξεις λειτουργούν απομονωμένες από συνάφειες

Ο προβληματισμός είναι υψηλών προδιαγραφών, έστω και αν οι εκθέσεις γίνονται
καλοκαιριάτικα, σε ημέρες που αντιλαμβανόμαστε τον χώρο και το κλίμα με το
ανθρώπινο σώμα περισσότερο και όχι το μυαλό. Πρόκειται για εκδηλώσεις με
αφορμή τους Ολυμπιακούς Αγώνες, η επικαιρότητα είναι διαφορετική εφέτος που η
Ελλάδα λειτουργεί ως οικουμενικό επίκεντρο.

«Φιλοξενούμενοι και Ξένοι, Κανόνες και Νοήματα» ονομάζεται η έκθεση του
Τζότζεφ Κόσουθ και ο επισκέπτης αντικρύζει δύο αίθουσες, των οποίων οι τοίχοι
έχουν για ταπετσαρία ατέλειωτες σειρές από λόγια, άλλα κατά μήκος ολόκληρου
του τοίχου, κι άλλα σε στοιχισμένα εδάφια. Το γενικό πλάνο θυμίζει αλλεπάλληλα
κολλημένες χάρτινες εκτυπώσεις σε μονταζιέρα τυπογραφείου, η μια να βυθίζεται
στην άλλη ή να βγαίνει απ’ αυτήν σαν τα pop-up info texts – τα ενημερωτικά
κειμενάκια υποβοήθησης στα προγράμματα των υπολογιστών. Το θέαμα θα μπορούσε
να λέγεται «εικόνες από επεξεργασία κειμένου», και πιθανότατα αυτό θα
συμβαίνει σε άλλες χώρες όπου η έκθεση επίσης περιοδεύει με παραλασσόμενο θέμα
αλλά με ίδια μορφολογική βάση. Διαβάζουμε πάντως «εδάφια» από τον Όμηρο ή από
μελετητές του αρχαιοελληνικού πολιτισμού, σκοπίμως ελλειπτικά και
ανολοκλήρωτα, έτσι που οι λέξεις λειτουργούν σαν μικρές «εκκενώσεις νοήματος»,
απομονωμένες από συνάφειες με τις επόμενες ή τις προηγούμενες.

Ο Κόσουθ είναι μάστορας σ’ αυτά τα θέματα ήδη από τη δεκαετία του 1960,
πριν εμφανισθεί η μεταμοντέρνα λογοτεχνία και πολύ πριν τα κομπιούτερ
αναδείξουν την κουλτούρα copy and paste («άρπα-κόλλα», κυριολεκτικά), δηλαδή
τον συνδυασμό ετερόκλητων κειμένων πάνω στο ίδιο πρόγραμμα εργασίας. Πριν από
40 χρόνια εξέθετε αυτούσια αντικείμενα – μια καρέκλα π.χ. – βάζοντας δίπλα μια
φωτοτυπία από το λήμμα «καρέκλα» του λεξικού και έδειξε αμέσως το στίγμα του:
τη σχέση εννοιών, εικόνων και πραγμάτων. Είναι σαν να αναρωτιέται: Τι
εγκαθίσταται πρώτα στο μυαλό μας, μια καρέκλα ως εμπειρία σώματος; ως έννοια
εργαλειακή; ως ιδέα προϋπάρχουσα της εικόνας ή της πραγματικότητας;

Για τους εθισμένους στην κλασική παιδεία, όλα ετούτα είναι εφηβικής
κλίμακας επανάληψη όσων γνωρίζουμε ήδη απ’ τον «Φαίδρο» ή την «Πολιτεία» του
Πλάτωνα ή από την αρχή των «Μεταφυσικών» του Αριστοτέλη, και τις νεώτερες
παραλλαγές απ’ τους φιλόσοφους Λάιμπνιτς, Χιουμ, Μπέρκλεϊ, Καντ, Χούσερλ,
κ.ά.π. Ό,τι αξίζει στον Κόσουθ είναι η καλλιτεχνική πλευρά, η «εκθεσιακή
χειρονομία» πάνω σ’ αυτόν τον πανάρχαιο προβληματισμό, σοκάροντας κάπως το
μέσο φιλότεχνο κοινό. H έκθεση θα μπορούσε να ονομάζεται «οι έννοιες και τα
πράγματα» ή: πώς οι λέξεις αυτονομήθηκαν απ’ τη χρήση και έγιναν
«αντικείμενα».

Ανάλογα συναισθήματα παίρνει ο θεατής και από τους 12 φωτογράφους τού
Μάγκνουμ, που παρουσιάζουν εικόνες της σημερινής Ελλάδας. Εδώ, αντί για
λέξεις, βλέπουμε φωτογραφίες τραβηγμένες μεν πρόσφατα αλλά ουσιαστικά
φτιαγμένες στο μυαλό τους πολύ πριν έλθουν επιτόπου, με γνώμονα τις νοητικές
εικόνες – mental images – από διαβάσματα, τηλεόραση, έντυπα, όσα τέλος πάντων
διαμορφώνει κανείς από τις πολιτισμικές πληροφορίες που κυκλοφορούν διεθνώς
και κάθε λαός επιλέγει – διά των αρμοδίων πρακτορείων… – για να καταλαβαίνει
τι είναι ένας άλλος. H περιηγητική φωτογραφία είναι ένα προϊόν με δικούς του
κανόνες, ψάχνει γραφικότητες, όλα αυτά που θα «γράψουν» στο μάτι και στο
τηλε-διαμορφωμένο μυαλό των καθημερινών ανθρώπων. Είδαμε λοιπόν (συνηθισμένες)
συνθέσεις με αρχαία ερείπια, γραφικούς ανθρώπινους τύπους, οικοδομικά έργα,
μετανάστες, τα αναμενόμενα στερεότυπα που αποτελούν σήμερα το «οπτικό
λεξιλόγιο» με το οποίο ομογενοποιούνται οι αντιληπτικές εικόνες μας για τον
κόσμο.

Λέξεις στον Κόσουθ, φωτογραφικές εικόνες απ’ αυτούς τους επαγγελματίες, σε
λίγα χρόνια θα δούμε και bits από κώδικες προγραμματισμού υπολογιστών, σε
δουλειά να βρισκόμαστε: Οι μεν καλλιτέχνες, φωτογράφοι ή γραφιάδες
ανακυκλώνοντας έμπρακτα όσα πρωτοσκέφτηκαν οι Πυθαγόρειοι προσωκρατικοί
φιλόσοφοι για τη σχέση ζωής και αναπαραστάσεων, ο δε κοσμάκης προσπαθώντας ν’
αντισταθεί με το (υπόλοιπο) προσωπικό στίγμα του στις κονφορμιστικές
αντιλήψεις των προβεβλημένων καλλιτεχνών και πρακτορείων.

INFO

A – «Αθήνα: Φιλοξενούμενοι και Ξένοι, Κανόνες και Έννοιες», Εγκατάσταση
στον χώρο από τον κορυφαίο Αμερικανό καλλιτέχνη Joseph Kosuth,
Ελληνοαμερικανική Ένωση, Μασσαλίας 22, τηλ. 210-3680.000, έως 11 Σεπτεμβρίου.

B – 12 Φωτογράφοι του Magnum (J. Koudelka, Ρ. Zachman, Μ. Rio Branco, Α. Webb,
κ.ά.) στη σημερινή Ελλάδα, Μουσείο Μπενάκη (Κτίριο Πειραιώς), Πειραιώς 138 και
Ανδρονίκου, τηλ. 210-3453.111, έως 31 Αυγούστου.