Aριστοφάνης, ο… γκολτζής

Φίνες φιγούρες μερικών πουλιών (κοστούμια Γιάννη Τσαρούχη) που κινούνται με τον παλμό της χορογραφίας της Ζουζούς Νικολούδη, από τους «Όρνιθες»

H Εθνική Ελλάδος νίκησε και η γοητεία της νίκης διαπέρασε τις καρδιές όλων.
Και εκείνων των λίγων (περίπου 2.500) που προτίμησαν να ταξιδέψουν στο Αρχαίο
Θέατρο της Επιδαύρου, για να δουν μία παράσταση που έδινε τη μάχη της με το
φευγαλέο του χρόνου και τη διατήρηση της μνήμης, που έχει να κάνει με τις
αναβιώσεις των αριστοφανικών έργων από το Θέατρο Τέχνης.

Σαν ένα υπόγειο ρεύμα να τα συγκρατούσε όλα μαζί. Την ίδια στιγμή που
όλη η Ελλάδα πανηγύριζε για το ιστορικό γκολ, οι θεατές της Επιδαύρου όρθιοι
και συγκινημένοι χειροκροτούσαν, βγάζοντας και ξαναβγάζοντας στην αρχαία
ορχήστρα τους «παίκτες» του Αριστοφάνη.

Ο ενθουσιασμός στο κοίλο δυνάμωσε, όταν στο τέλος της παράστασης
κάποιοι άνοιξαν τα κινητά τους τηλέφωνα και πήραν το μήνυμα της εθνικής νίκης.
Σαν μια παρέα κατέβαιναν ανακατεύοντας στις κουβέντες τους τη συλλογική χαρά
μιας νικητήριας ποδοσφαιρικής αναμέτρησης και την προσωπική συγκίνηση μιας
πυκνής θεατρικής εμπειρίας.

Το σίγουρο είναι πως το ποδόσφαιρο δεν είναι μια υπόθεση απλώς
ποδοσφαιρική, όταν καθορίζει την περιπέτεια της αυτοεκτίμησης. Όπως σίγουρο
είναι πως μια παράσταση δεν είναι μια υπόθεση απλώς θεατρική, όταν
ανακεφαλαιώνει την περιπέτεια της τέχνης. «Μισός αιώνας Αριστοφάνης» από το
Θέατρο Τέχνης. Αναμέτρηση με τον χρόνο και τη χίμαιρα; Μάλλον ένα μνημείο
καλλιτεχνικής κατάθεσης, όπου θριαμβεύει η αισθησιακή απόλαυση του ύφους και
του μέτρου.

Επιτεύγματα μισού αιώνα – μέσα από μία σκηνική παρτιτούρα με
αποσπάσματα από τις δώδεκα παραστάσεις των δέκα από τα ένδεκα σωζόμενα έργα
του Αριστοφάνη – παρακολουθήσαμε να περνάνε μπρος στα μάτια μας. Όσο απλή ήταν
η ιδέα της παράστασης τόσο εξαιρετικά δύσκολη ήταν η πραγματοποίησή της. Γιατί
μπόρεσε ένας θίασος, που γινόταν δώδεκα κομμάτια, να συνθέσει, χωρίς χάσματα,
σκηνικά εφέ και ακροβασίες όλες τις κατευθύνσεις, τα είδη και τις μορφές, που
εκφράστηκαν σε μία πορεία 50 χρόνων.

Ο Τρυγαίος (Γιάννης Μόρτζος) και οι πολεμοκάπηλοι (μάσκες – κοστούμια Διονύση Φωτόπουλου) από την «Ειρήνη»

Επί 2,5 ώρες, ακολουθήσαμε όλοι μαζί τα χνάρια της «Εθνικής Ελλάδος»
εκείνων των καλλιτεχνών, που με οδηγό τον Κουν επικοινώνησαν με τον αρχαίο
ποιητή. Στις δύο παρόδους του θεάτρου είχαν τοποθετηθεί 12 «γαϊδούρες»
(ειδικές κρεμάστρες) φορτωμένες με κοστούμια και θεατρικά εξαρτήματα, που
ξεπερνούσαν τα 2.000 κομμάτια. Εκεί παιζόταν μία άλλη ενδιαφέρουσα παράσταση –
τέλεια οργανωμένη και γι’ αυτό αποτελεσματική – των ηθοποιών που έσπευδαν να
αλλάξουν εν ριπή οφθαλμού τις κωμικές τους σκευές, όσο η δράση συνεχιζόταν
στην ορχήστρα.

Στην αρχαία σκηνή ο Διονύσης Φωτόπουλος είχε στήσει δύο ανισοϋψή
πατάρια. Στον μπερντέ του ψηλού παταριού προβάλλονταν σε κάθε απόσπασμα και
μία διαφορετική εικόνα ή σκιές του Καραγκιόζη. Περιμετρικά της ορχήστρας είχαν
υψωθεί δέκα λεπτές κολόνες που κατέληγαν σε σηματωρούς με διακοσμητικά ζωάκια,
πτηνά και γοργόνες του Γιάννη Μόραλη, ενώ γιρλάντες με χρωματιστά λαμπιόνια,
περίπου 30 μέτρα, πάνω από την ορχήστρα έδιναν το απλό ύφος και τη λυρική
ατμόσφαιρα τρυφερού πανηγυριού.

Ένα υπηρετάκι μπήκε πρώτο με μια ταμπέλα στον ώμο που έγραφε από τη μια
μεριά «Πλούτος» και από την άλλη «1957». Και ύστερα ήρθαν οι λαϊκές φιγούρες
του Μόραλη κι ακούστηκε η μουσική του Χατζιδάκι. Με την ίδια χιουμοριστική
κίνηση του νευρόσπαστου το υπηρετάκι ξαναπέρασε σε λίγο, κρατώντας αυτήν τη
φορά την ταμπέλα που έγραφε «Όρνιθες» και «1962» και η ορχήστρα πλημμύρισε από
πουλιά σε έναν ζωηρό χορό εκπληκτικής ομορφιάς, με μελωδίες εξαίσιες.

Τα χειροκροτήματα που προστίθεντο, ύστερα από κάθε απόσπασμα, συνέδεαν
πλέον κι αυτά με τον πιο «ζωντανό» και αυτοσχεδιαστικό τρόπο την παράσταση που
συνεχίστηκε με τα μέρη: «Λυσιστράτη» (1969), «Αχαρνής» (1976), «Ειρήνη»
(1977), «Ιππείς» (1979), «Σφήκες» (1981), «Θεσμοφοριάζουσες» (1985), «Νεφέλες»
(1991), «Βάτραχοι» (1966 και 1992) και «Πλούτο» (1994).

Ένας χείμαρρος ρυθμών, χρωμάτων, κινήσεων ξεπήδησε αντισταθμίζοντας την
απουσία δραματουργικής ανέλιξης. Κι αν, για ορισμένους θεατές, κάποια
αποσπάσματα παραστάσεων αναζωπύρωσαν την ανάμνηση ενός ρίγους από το παρελθόν,
για το κοινό του Σαββάτου (περίπου 6.500 θεατές) λειτούργησε απλώς η αισθητική
απόλαυση. Άλλωστε είναι πολλές οι φορές που οι θεατές έχουν την ευκαιρία να
δουν σε μια παράσταση εικόνες φτιαγμένες από τον Μόραλη, τον Τσαρούχη, τον
Φωτόπουλο, την Παπαντωνίου, τον Ζαρίφη, τον Κατζουράκη, τον Πατρικαλάκη, τον
Μυταρά ή να ακούσουν μουσικές του Χατζιδάκι, του Θεοδωράκη, του Χρήστου, του
Λεοντή, του Μαρκόπουλου, του Μαμαγκάκη, του Μαραγκόπουλου, του Χριστοδουλίδη;

Πρωταγωνιστής ο Χορός

H ευθυμία της καλής κωμωδίας, όπως την απέδωσαν στα σύντομα αλλά
εξαιρετικά λεπτής ισορροπίας σατιρικά επεισόδια ο Γιάννης Μόρτζος, η Ανίτα
Σαντοριναίου, ο Γιάννης Καρατζογιάννης, ο Αλέξης Μυλωνάς και ο Τάσος
Πεζιρκιανίδης, δεν έλειψε. Αλλά ο μεγάλος πρωταγωνιστής ήταν ο Χορός, που όπως
σε όλες τις αναβιώσεις αρχαίου δράματος του Κουν έτσι κι εδώ είχε πρωτεύουσα
θέση.

Ο αντίλογος παραμένει, αν δεις την παράσταση ως αναλώσιμο «Tοp Ten»… Αλλά κι
έτσι να είναι, δεν παύει να λειτουργεί ως ολοκληρωμένη αισθητική πρόταση που
θυμίζει, τηρουμένων των αναλογιών, τη φράση του Μιχαήλ Άγγελου «όσο
περισσότερο μάρμαρο πηγαίνει χαμένο τόσο καλύτερο γίνεται το άγαλμα».