Eμπνευσμένοι βασανισμοί

Με τα βασανιστήρια ασχολήθηκε η εκπομπή «Το κουτί της Πανδώρας» του Κώστα
Βαξεβάνη (NET). Το μεγαλύτερο μέρος της ήταν αφιερωμένο στη φρίκη. Οι
διηγήσεις ευφάνταστων βασανιστηρίων από ανθρώπους που υπήρξαν θύματα
απάνθρωπων εξουσιών προκαλούν σοκ. H μουσική υπόκρουση επιτείνει τη ζοφερή
ατμόσφαιρα. Μετά τα πρώτα λεπτά, όπου ακούγονται λεπτομέρειες για ανθρώπους
τους οποίους κρεμούν ανάποδα, τους κάνουν ηλεκτροσόκ και διάφορα που δεν έχει
νόημα να αναπαραχθούν εδώ, ο θεατής αισθάνεται ήδη καταβεβλημένος από τη
σκληρότητα που ξεδιπλώνεται μπροστά στα μάτια του και ανίσχυρος.

H εκπομπή παρασύρεται από το πιο εντυπωσιακό μέρος της υπόθεσης, υποκύπτοντας
στη γοητεία της φρίκης. Και όμως, πίσω από τις αφηγήσεις, πίσω από τα πλάνα
της ντροπής παραμένουν πληροφορίες όπου αξίζει να σταθεί κανείς περισσότερο
από το αποτρόπαιο θέαμα. Πληροφορίες όπως ότι τα μηχανήματα βασανισμού
κατασκευάζονται από 250 εταιρείες στον πολιτισμένο κόσμο, στον ίδιο εκδίδονται
και τα εγχειρίδια του «καλού βασανιστή», ενώ στην Τζόρτζια των ΗΠΑ υπάρχει
σχολή βασανιστών, όπου διδάσκεται η τέχνη της ταπείνωσης σώματος και ψυχής.

Τα δε βασανιστήρια που αφήνουν σημάδια στο σώμα θεωρούνται ξεπερασμένα. Τα
τελειοποιημένα είναι αυτά που αφήνουν σημάδια στην ψυχή. Για να μην
αποδεικνύονται – μια και έχουν υπογράψει τη Συνθήκη της Γενεύης πολλές χώρες
εξ αυτών που τα χρησιμοποιούν. Καταρράκωση της αξιοπρέπειας, αλλοίωση των
αισθητηρίων με την απομόνωση, όπως συμβαίνει στο Γκουαντάναμο.

Ωστόσο, το πιο ανατριχιαστικό, λιγότερο θεαματικό μέρος της εκπομπής αλλά και
πιο ουσιαστικό ήταν εκείνο που αποκάλυψε ο λόγος ειδικών, όπως της κ. Μίκας
Φατούρου που έχει μελετήσει την ψυχολογία των βασανιστών: «Όταν πήγα να
μελετήσω τους βασανιστές ΕΣΑτζήδες στη δίκη τους, νόμιζα ότι θα συναντούσα
ανθρώπους με ιδιαίτερη ψυχοπαθολογία. Συνάντησα ένα εκπαιδευτικό σύστημα».
Βασανίζονταν οι βασανιστές για να μάθουν να βασανίζουν στο όνομα ενός σκοπού.

Ο καθένας μπορεί να γίνει βασανιστής κάτω από ειδικές συνθήκες, υποστηρίζουν
οι επιστήμονες. Άλλωστε, θυμίζει εις εκ των καλεσμένων το πείραμα Ζιμπάρντο. Ο
επιστήμονας προκειμένου να μελετήσει τις αντιδράσεις σε ένα κλειστό σύστημα
φυλακής χώρισε τους φοιτητές σε δύο ομάδες, η μία των φυλακισμένων και η άλλη
των δεσμοφυλάκων. Ο ίδιος διέκοψε το πείραμα, όταν συνειδητοποίησε ότι σε
συνθήκες αποκλεισμού η κάθε ομάδα ταυτιζόταν με στοιχεία του ρόλου που είχε
αναλάβει. Μας θυμίζει κάτι; Τα σύγχρονα ριάλιτι φυσικά, των οποίων ο Ζιμπάρντο
θεωρείται, ερήμην του, ο «πατέρας» τους.

Ανεξάντλητη η φαντασία της εξουσίας στα βασανιστήρια. Αλλά πολύτιμη και η
μελέτη τους για τους κυνηγούς του κέρδους στον κόσμο του θεάματος, που δεν
διστάζουν να αξιοποιήσουν μεθόδους εκμετάλλευσης της ανθρώπινης ψυχοσύνθεσης
με άλλοθι τη διασκέδαση. Κατασκευάζουν διασκεδαστικές φυλακές και «χαρούμενα»
βασανιστήρια. Και επιτυγχάνουν παραλλήλως την κατάλληλη εκπαίδευση του κοινού
ώστε να αποδέχεται περιορισμούς και προσβολές της ανθρώπινης αξιοπρέπειας σαν
να πρόκειται για αστείο.

Ο αποκλεισμός, για παράδειγμα, επηρεάζει την ψυχοσύνθεση του ανθρώπου. Χάρη
στα ριάλιτι έμαθε ο «πολιτισμένος» κόσμος ότι κάτι τέτοιο μπορεί να είναι και
διασκεδαστικό. Για παράδειγμα, όταν η νεαρή τραγουδίστρια στο «Fame» λέει
στους κριτές ότι αισθάνεται πολύ άγχος όταν τραγουδάει, γιατί ζει τις
ιδιαίτερες συνθήκες εγκλεισμού και το παραμικρό επηρεάζει την ψυχολογία της, ο
κριτής-Δάντης τής απαντάει ότι ένας καλλιτέχνης πρέπει να αντέχει τα πάντα και
πως η καλύτερη περφόρμερ έδωσε την παράσταση της ζωής της την ημέρα που πέθανε
η μητέρα της. Προφανώς δεν συνειδητοποιούμε τι σημαίνει αποκλεισμός. Πόσο
αλλοιώνει τις ανθρώπινες αντιδράσεις ο περιορισμός της ελευθερίας. Επειδή
χρυσώνει τα κλουβιά η τηλεθέαση.

Διασκεδαστικά… βασανιστήρια

Φυσικά δεν θα υποστηρίξει κανείς ότι η «Φάρμα» είναι Γκουαντάναμο, αλλά ο
τηλεοπτικός «εκ-πολιτισμός» του βασανιστηρίου της απομόνωσης δεν παύει να
είναι ένα φαινόμενο της εποχής που καυχάται για ανθρώπινες αξίες και
δικαιώματα, ενώ αποκαλύπτεται ότι τη χαρακτηρίζουν οι πλέον φρικιαστικές
εμπνεύσεις για την καταδυνάστευση ανθρώπου από άνθρωπο.

H γελοιοποίηση, ο ευτελισμός ενός βασανιστηρίου σαν να είναι «διασκεδαστική
εικόνα» καταρρακώνει και εξαθλιώνει ακόμη περισσότερο την ανθρώπινη ψυχή, θα
εξηγήσει η διευθύντρια του Κέντρου Αποκατάστασης Βασανισμένων, δείχνοντας τη
φωτογραφία του Ιρακινού με τη σακούλα στο κεφάλι, που μοιάζει με γελοιοποίηση
ενός παλαιότερου φρικιαστικού βασανιστηρίου γνωστό στους Ιρακινούς. Το
κανονικό βασανιστήριο δημιουργεί μια αντίδραση σε αυτόν που το υφίσταται,
ορισμένες φορές ηρωική. H «διασκεδαστική», ευτελισμένη εκδοχή του, ούτε αυτό
δεν προκαλεί. Απλώς καταρρακώνει. Και αυτό επιδίωκαν προφανώς οι εξελιγμένοι
Αμερικανοί βασανιστές. Τουλάχιστον εξελισσόμαστε. Και εκπαιδευόμαστε στον
διασκεδαστικό εξευτελισμό του ανθρώπου.