Aποτρόπαια πλην «κοινότοπη βία»

Ανατριχιαστικό και απίστευτο πλην όμως αληθινό, αυτός ο πολιτισμός βουλιάζει στην αποτρόπαια βία που διαρκώς αναπαράγει

Μερικές φωτογραφίες, όχι πολλές, τόσο ανατριχιαστικές όμως που μοιάζουν να
αφηγούνται ολόκληρη την πικρή ιστορία της κουλτούρας της βίας στην εποχή του
πολιτισμού των «ανθρωπιστικών» πολέμων. Πρόκειται για τις φωτογραφίες οι
οποίες έκαναν τον γύρο των διεθνών πρακτορείων ειδήσεων και απεικόνιζαν
απίστευτα βασανιστήρια εναντίον Ιρακινών αιχμαλώτων από Αμερικανούς φαντάρους.

Γυμνά κορμιά σε ταπεινωτικά συμπλέγματα, καλυμμένα με κουκούλες σώματα
και κεφάλια και συνδεδεμένα με ηλεκτρονικά μηχανήματα και δίπλα πρόσωπα
βασανιστών χαμογελαστά, να επιδεικνύουν τα κατορθώματά τους. Αυτό το τελευταίο
ήταν και η πιο άγρια πτυχή των εικόνων, το «πρόσωπο» του ικανοποιημένου και
γι’ αυτό γελαστού εξουσιαστή.

Μήπως το γεγονός ότι το καθεστώς του Σαντάμ χρησιμοποιούσε τις ίδιες μεθόδους
κατά των αντιπάλων του – βασάνιζε, φυλάκιζε, ταπείνωνε – προσφέρει άλλοθι σε
αυτούς τους πολίτες της αμερικανικής δημοκρατίας να τιμωρήσουν με τον ίδιο
τρόπο; Σαν ένα είδος συμμετρικής βίας της δημοκρατίας, με την οποία τιμωρείται
μια ολοκληρωτική βία που ηττήθηκε.

Το χειρότερο είναι ότι η μεν ολοκληρωτική βία έχει τη φοβία του
κινδύνου πως θα καταλυθεί και προσπαθεί να εξαφανίσει το διαφορετικό, το
άτομο, την αυτονομία. H δημοκρατία υποτίθεται ότι δεν έχει τέτοιους φόβους,
άρα δεν έχει λόγο για τις ίδιες αγριότητες. Ωστόσο τής συμβαίνουν και μάλιστα
είναι πιο άγριες ακριβώς γιατί είναι «δημοκρατικές», έχουν το «δίκιο» με το
μέρος τους, είναι βία «καθαγιασμένη» από τον ίδιο τον «ανθρωπιστικό» σκοπό
της.

Πρόκειται φυσικά για την απόλυτη στρέβλωση του δημοκρατικού ιδεώδους.
Γι’ αυτό και έσπευσαν οι Αμερικανοί αξιωματικοί να διασκεδάσουν τις
εντυπώσεις, προσπαθώντας να απομονώσουν το φαινόμενο: «Δεν χαρακτηρίζει αυτή η
συμπεριφορά τούς Αμερικανούς φαντάρους», «Πρόκειται για μεμονωμένα
περιστατικά», «Θα τιμωρηθούν αυτοί που το έκαναν» κ.λπ.

Σημασία έχει ότι υπάρχει και ξεσπάει αυτού του είδους η ταπεινωτική
βία. Ταπεινωτική για τον πολιτισμό της Δύσης, γιατί αποδεικνύει ότι συνεχίζει
την αλυσίδα των βιαιοτήτων, ότι την τρέφει με ανεξάντλητες μορφές του κακού,
όσο και αν έχουν προσπαθήσει να τη σπάσουν εδώ και αιώνες φιλοσοφίες, ηθικές,
«θεραπευτικές» μέθοδοι κ.ο.κ. Ίσως, γιατί στην εποχή μας πλέον όλα αυτά
μοιάζουν να έχουν τη χρησιμότητα εξορκισμού μάλλον παρά ουσιαστικής
καλλιέργειας της ψυχής. Παρά το ισχυρό ιδεολογικό και ηθικό οπλοστάσιό του,
αυτός ο πολιτισμός απέχει πολύ από το να είναι πνευματικός.

Παγιδευμένος στη «θέα» των γεγονότων, στην εικόνα τους, χρησιμοποιεί
βολικές ερμηνείες των πιο άγριων πτυχών του. Έτσι και οι βασανιστές-κατακτητές
των Ιρακινών αιχμαλώτων επιθυμούσαν τη θέα της εξουσίας τους ως επιβεβαίωσή
της.

Άλλωστε, ένα είδος βίας υφίστανται εν τέλει και οι ίδιοι, δέσμιοι μιας
φαντασίωσης για τον εαυτό τους που προέρχεται και πάλι από εικόνες. Τις έχουμε
δει να συγκροτούν το θέαμα των «δημοκρατικών πολέμων», των ισχυρών καγαθών
λαών, οι οποίοι μάχονται το κακό.

Το σύστημα ωστόσο αυτοπροστατεύεται. Δημοσιοποιούνται οι θηριωδίες για
να επέλθει η κάθαρση διά της κυκλοφορίας των εικόνων στα διεθνή δίκτυα.
Αποστροφή και ευτυχώς «τιμωρία». Έχει όρια αυτός ο πολιτισμός. Έχει; Πάντως
υποδύεται ότι υπάρχουν.

Οικειότητα βίας και εξουσίας

Στην πραγματικότητα όμως «υπάρχει μια εξωφρενική οικειότητα μεταξύ βίας και
εξουσίας», γράφει ο ψυχαναλυτής και καθηγητής Roge Dadoun στο πόνημά του «Βία,
δοκίμιο για τον homo violens» (εκδ. Scripta), «δεσμοί τόσο στενοί και δομικοί
που καταλήγουμε στη σκέψη ότι το αληθινό πρόβλημα της εξουσίας είναι η βία και
η μοναδική πραγματική σκοπιμότητα της βίας είναι η εξουσία με οποιαδήποτε
μορφή».

Μοιάζει τόσο προφανές αυτό και έχει με τόσους τρόπους προσεγγιστεί από
φιλοσόφους και θεωρητικούς της πολιτικής σκέψης ώστε αποτελεί ένα είδος
νομοτέλειας. Το μόνο που μπορεί να μας απασχολεί πλέον είναι το είδος του
θεάματος της βίας, η ωραιοποίησή του για την τήρηση των προσχημάτων. H κακή
εικόνα της βίας για τους βαρβάρους, τους απολίτιστους, τους Κόκκινους Χμερ,
για παράδειγμα, ή τον Σαντάμ. H καλή εικόνα της βίας για τους πολιτισμένους,
που διαθέτουν εκλεπτυσμένες μεθόδους και αξιοποιούν το μιντιακό θέαμα για να
διαχειριστούν την κουλτούρα του αποτρόπαιου.

Ωστόσο η Χάνα Άρεντ προειδοποιούσε να μην υποβάλλουμε σε πειρασμό «τον
άνθρωπο του πλήθους», τον βίαιο άνθρωπο που «κατοικεί στον καθένα μας», γιατί
είναι εξωφρενική η «κοινοτοπία του κακού». Όσο κοινότοπες έχουν γίνει και οι
εικόνες βασανισμών – ας μη γελιόμαστε, δεν είναι οι μόνες -, δεν είναι οι
πρώτες και φοβόμαστε πως ούτε οι τελευταίες θα ‘ναι της πολιτισμένης ανθρωπότητας.