Δρόμοι

Ο καλύτερος…

… τρόπος για να δούμε αν καταλαβαίνουμε κάτι, είναι να προσπαθήσουμε να το
εξηγήσουμε σε κάποιον άλλο. Φτάνει αυτό το απλό τεστ για να διαπιστώσουμε πόσα
πολλά είναι εκείνα που δεν καταλαβαίνουμε. Γιατί πώς, ας πούμε, να εξηγήσει
κανείς το κόκκινο χρώμα σε κάποιον που έχει αχρωματοψία; Αυτό το παράδειγμα
είναι ένα από τα αγαπημένα του Κόλιν Μακγκίν, καθηγητή της Φιλοσοφίας στο
Πανεπιστήμιο Ράτζερς. Σίγουρα δεν αρέσει όμως στους περισσότερους επιστήμονες,
που νιώθουν πιο έντονα από όλους εκείνη την (ανεξήγητη) «φαγούρα» να εξηγούν
τα πάντα στους πάντες.

Όλα αυτά…

… συζητήθηκαν τις προάλλες σε ένα επιστημονικό συνέδριο στο Κέμπριτζ, από το
οποίο προέκυψε μια συλλογή με δοκίμια που επιγράφεται «Εξηγήσεις». Σύμφωνα με
τον Μακγκίν, παρ’ όλες τις λεπτολόγες εξηγήσεις μας, δεν θα τα καταφέρουμε
ποτέ να εξηγήσουμε γιατί η αίσθηση του κόκκινου θα είναι πάντα νέα για κάποιον
που δεν την ένιωσε ποτέ. Οι ίδιοι περιορισμοί που ισχύουν στις θεωρητικές,
ισχύουν και στις θετικές επιστήμες, λέει ο Τζον Τέρνεϊ, που διευθύνει τη σειρά
εκλαϊκευμένης επιστήμης στις Εκδόσεις Penguin και που κατέγραψε για λογαριασμό
της εφημερίδας «Γκάρντιαν» όλες τις απόψεις που ακούστηκαν στο συνέδριο με μια
σχεδόν σαδιστική διάθεση, αδιάφορος για τα αισθήματα ανασφάλειας που προκαλεί
στον κοινό θνητό το τελικό συμπέρασμα του συνεδρίου: πως ακόμη και στην
καλύτερη εξήγηση, πάντα θα μπαίνει ένα απρόβλεπτο «γιατί», που θα μένει
αναπάντητο.

Οι μεγαλύτερες…

… δυσκολίες δεν είναι μέσα στην ίδια επιστήμη, αλλά στις επιστήμες μεταξύ
τους. Ας πούμε, στη Φυσική, τα πράγματα είναι πιο εύκολα. Φτάνει να εξηγηθούν
όλα μονάχα μια φορά. Όταν δεις ένα ηλεκτρόνιο, είναι σαν να τα έχεις δει όλα.
Κάθε εξήγηση κλείνει μέσα της το δικό της σετ από εξηγήσεις. Εκεί που το
πράγμα μπερδεύεται, είναι όταν περνάει κανείς από τη μια επιστήμη στην άλλη.
«Υπάρχει η ασφαλής εντύπωση πως ένα άστρο είναι απλούστερο από ένα έντομο»,
λέει ο αστρονόμος σερ Μάρτιν Ρις. Όμως, αν αλλάξουμε κλίμακα, αν περάσουμε από
το μεγαλύτερο στο μικρότερο, βρισκόμαστε ξαφνικά μπροστά σε έναν κόσμο γεμάτο
ιδιομορφίες. Ακόμη και αν όλοι συμφωνούσαμε στο τι είναι επαρκής εξήγηση, πάλι
θα έμπαινε το ερώτημα τι είναι εκείνο που πρέπει να εξηγηθεί και τι θα κάνουμε
με τις διαφορετικές εξηγήσεις που όλες τους μοιάζουν να αληθεύουν. Μήπως απλώς
μαζεύουμε κουβάδες με εξηγήσεις, μόνο και μόνο για να ανακαλύψουμε, αργά ή
γρήγορα, πως είναι γεμάτοι τρύπες;

Κολακευόμαστε…

… πάντα να πιστεύουμε πως η πιο πρόσφατη ερμηνεία είναι τόσο ισχυρή και πως
μπορεί να μας οδηγήσει στην οριστική θεωρία του παντός, που θα βάλει ένα τέλος
σε όλα τα «γιατί». Και όμως, ακόμη και ένα τετράχρονο παιδί ξέρει καλά πως το
μοναδικό όριο στα «γιατί» είναι μονάχα η υπομονή των γονέων.