Ο Kαζαντζάκης ύποπτος λογοκλοπής;

Στη διατριβή του για τον Νίτσε, ο Νίκος Καζαντζάκης είχε «δανεισθεί» σκέψεις τριών Γάλλων στοχαστών για τον φιλόσοφο και τις είχε ενσωματώσει στην εργασία του χωρίς να δηλώσει την πηγή τους, σύμφωνα με τον Ολλανδό καθηγητή Gunar De Boel

Ο Gunar De Boel προκάλεσε αίσθηση με την προχθεσινή ανακοίνωσή του όπου
υποστήριξε – και έφερε γραπτές αποδείξεις γι’ αυτό – πως στη διατριβή του επί
υφηγεσία, που κατέθεσε το 1909 με θέμα «Ο Φρειδερίκος Νίτσε εν τη φιλοσοφία
του Δικαίου και της Πολιτείας», ο Νίκος Καζαντζάκης είχε «δανεισθεί» σκέψεις
τριών Γάλλων στοχαστών (μεταξύ άλλων του Φαγκέ) για τον φιλόσοφο. Και μάλιστα,
τις είχε ενσωματώσει στην εργασία του χωρίς να δηλώσει την πηγή τους,
παραπλανώντας τους αναγνώστες του ως προς το πόσο βαθιά γνώριζε τις νιτσεϊκές
θεωρίες. Δεν τον είχε καν διαβάσει στα γερμανικά, εκείνη τουλάχιστον την
εποχή, είπε ο Ολλανδός σύνεδρος, επισημαίνοντας ωστόσο ότι αυτό από μόνο του
δεν μειώνει σε τίποτα την αξία του Καζαντζάκη ως λογοτέχνη.

H επανεκτίμηση λοιπόν του ειδικού βάρους του Καζαντζάκη, ο οποίος στις
δεκαετίες ’50, ’60 ήταν ο σταρ των ελληνικών γραμμάτων στο εξωτερικό,
προβάλλει ως απαραίτητη πλέον. Και αυτός ήταν ένας από τους σκοπούς αυτού του
συνεδρίου που διοργανώθηκε με ευθύνη του αναπληρωτή καθηγητή Σταμάτη Φιλιππίδη
(στο πλαίσιο της Πολιτιστικής Ολυμπιάδας) και προσείλκυσε πλήθος φοιτητών και
εκλεκτούς μελετητές απ’ όλον τον κόσμο. Μεταξύ τους ο Αμερικανός Πίτερ Μπίεν
που έχει υπογράψει την εγκυρότερη και πληρέστερη βιογραφία του και τις πλέον
αξιόπιστες αγγλικές μεταφράσεις έργων του, καθώς και ο Άγγλος βιογράφος του
Σεφέρη και καθηγητής στο King’s College, Ρόντρικ Μπίτον.

Ο Μπίεν, ειδικότερα, έκανε μια «πολιτική» ομιλία, αναλύοντας το «όχι εντελώς
πετυχημένο» δράμα του, «Καποδίστριας». Ο Καζαντζάκης, είπε, διάλεξε το θέμα
της δολοφονίας του γιατί νόμισε πως υπάρχει σχέση μεταξύ της θλιβερής ιστορίας
του Κυβερνήτη και των προβλημάτων της Ελλάδας μετά την Κατοχή. Το θέμα τού
επέτρεψε να προβάλει την πεποίθησή του πως ελληνικότητα σημαίνει να σμίξεις
μυαλό με καρδιά, ηγεσία με λαό. Επίσης, του επέτρεψε να προβάλει τον ρόλο ενός
διανοουμένου (του εαυτού του) που αντιμετωπίζει το κακό. Ο σκοπός του δράματος
ήταν να ξεπεράσει τις πολιτικές διαφορές, όμως η παράσταση στο Εθνικό Θέατρο
εξόργισε τους δεξιούς!

Αιρετικές (περισσότερο ή λιγότερο) απόψεις ακούστηκαν πάντως και από ελληνικής
πλευράς. Ο ίδιος ο Φιλιππίδης είπε ότι ο Καζαντζάκης είναι γοητευτικός ως
αφηγητής αλλά το ιδεολογικό περιεχόμενο των μυθιστορημάτων του δεν έχει μεγάλο
ενδιαφέρον έτσι όπως προωθεί την ιδέα του «αυθεντικού» ανθρώπου, κάνοντας
κριτική στον «εγκεφαλικό» Ευρωπαίο των αρχών του 20ού αιώνα. Ο Δημήτρης
Δημηρούλης είπε ότι τα έργα του είναι μεγαλόπνοα και οι συλλήψεις του
φιλόδοξες, όμως δεν προσελκύουν τον σημερινό αναγνώστη εξαιτίας της
ιδιόρρυθμης δημοτικής τους, του ανοίκειου ρυθμού τους, της υπερβολής του λόγου
αλλά ίσως και επειδή έχουν αλλάξει οι αναγνωστικές συνήθειες του κοινού. Το
έργο που συζητήθηκε περισσότερο (Τζιόβας, Καστρινάκη, Παπανικολάου) ήταν το
αναμενόμενο: ο «Ζορμπάς», ο οποίος απασχόλησε τους συνέδρους, που με την
κινηματογραφική και μουσική ερμηνεία του που προωθούν, όπως ειπώθηκε, δόθηκε
μια παραπειστική και τυποποιημένη εικόνα της Ελλάδας από την οποία ακόμα,
φαίνεται, δεν μπορούμε να ξεφύγουμε.

Απαράδεκτες μεταφράσεις

Το χειρότερο είναι (όπως επεσήμανε ο P. Μπίτον) ότι τόσο ο «Ζορμπάς» όσο
και ο «Καπετάν Μιχάλης», κυκλοφορούν σε απαράδεκτες αγγλικές μεταφράσεις ενώ
και πολλές άλλες μεταφράσεις έργων του είναι το λιγότερο κακές. Επείγει λοιπόν
μια μεταφραστική ανακαίνιση του Καζαντζάκη. Και από την άλλη, όπως συμπέραναν
πολλοί, ίσως να έχει έρθει η ώρα να ξεφύγουμε από τον «στοχαστή» Καζαντζάκη
για να τον ανακαλύψουμε ως «τεχνίτη του λόγου».