Tο τερπνό χωρίς τερτίπια

O Χρήστος Λούλης και η Αλεξάνδρα Σακελλαροπούλου σε σκηνή από την «Ψευτοϋπηρέτρια» του Μαριβό

Έγραφα πριν από 13 χρόνια που ο Βολανάκης ανέβασε τη «Διπλή απιστία» για το
θέατρο του Μαριβό: «H δραματουργική παγκόσμια κρίση από τη μια και η μανία του
μεταμοντέρνου από την άλλη έφερε και σε μας εδώ τη μαριβομανία. Τα τελευταία
χρόνια παίχτηκαν στην Ελλάδα τόσα έργα του Μαριβό, όσα δεν έχουν παιχτεί στα
εκατόν πενήντα χρόνια του ελεύθερου βίου μας. Θαρρώ πως ορθώς δεν έγινε ποτέ
της μόδας στο παρελθόν αυτός ο ιδιότυπος συγγραφέας στον τόπο μας. Κανένα από
τα στοιχεία που χαρακτηρίζουν το ιδίωμά του, γλώσσα, ήθη, ειδική θεατρικότητα,
εξεζητημένος κώδικας υποκριτικής, δεν συνάδει με την ελληνική εκδοχή για το
θέατρο. Αυτό το μείγμα ρεαλισμού και αρλεκινιάδας, κυνισμού και επιτήδευσης,
υποκρισίας κοινωνικής και εξηρμένης υποκριτικής είναι έξω από τα κοινωνικά και
καλλιτεχνικά μας ήθη. Ούτε το μπαρόκ, ούτε η χαριτωμένη φλυαρία του ροκοκό
έχουν μια αντιστοιχία με τον ελληνικό ψυχισμό.

Ο Μαριβό είναι ένας ιδιοφυής κατ’ εξοχήν Γάλλος συγγραφέας που
εκμεταλλεύτηκε στο έπακρο τη γαλατική επιτήδευση, την καρτεσιανή διαύγεια των
γεωμετρικών σχέσεων και την κομψοέπεια της γαλλικής ρητορικής. Αυτά στην
επιφάνεια, γιατί ο Μαριβό είναι ένας κοινωνικός ανατόμος, ένας σαρκαστής, ένας
σφόδρα διαφωτισμένος αστός που καταγράφει με ακρίβεια και απελπισία την
ανθρώπινη βλακεία, τη μεθοδική βία που ασκείται πάνω στις συνειδήσεις μέσω του
κώδικα συμπεριφοράς, την ευνουχιστική διαδικασία διά της οποίας το φυσικό
μεταλλάσσεται σε αφύσικο, τεχνητό και απολιθωμένο…… Τα όπλα, με τα οποία
υποτίθεται πως απελευθερώθηκε ο άνθρωπος στην Αναγέννηση, γίνονται τώρα
παγίδες, δολώματα και φενάκη. Πράγματι ο εσμός των ηρώων του Μαριβό φορώντας
τις φενάκες τους (περούκες) πάνω από τη φυσική τους κόμη, πάνω από την
ειλικρίνεια, πάνω από την αθωότητα, πάνω από την ευθύτητα, πάνω από τη φύση,
εμφανίζει ένα πουδραρισμένο πρόσωπο, ένα ατσαλάκωτο προσωπείο ευγένειας,
χάριτος και ευφράδειας, ένα τσαλίμι, ένα κάμωμα, έναν ακκισμό που ψιμυθιώνει
την ασέλγεια, την κυνικότητα και την αναλγησία.

H γλωσσική και οπτική και κινητική φλυαρία του Μαριβό, το μαριβοντάζ, το
εξωτερικό σκέρτσο είναι η σκευή που επενδύει με γλαφυρότητα και γυαλάδα την
απανθρωπιά μιας κοινωνικής τάξης που, επερχόμενου του τέλους, αυτοκτονεί
χλευάζοντας».

Πριν πάλι από 16 χρόνια, όταν ο Βασίλης Παπαβασιλείου ανέβασε την
«Κληρονομιά» του Μαριβό σημείωνα: «H συνεχής παρουσία επί τριακόσια χρόνια του
Μαριβό και του Γκολντόνι είναι μια τρανταχτή απόδειξη πως αυτοί οι μεγάλοι
μαστόροι αντέχουν και δέχονται επανειλημμένες ερμηνείες ανάλογες με την εποχή,
γιατί πρωτίστως πειθάρχησαν σ’ έναν δοκιμασμένο κώδικα και ύστερα γιατί αυτόν
τον κώδικα τον χρησιμοποίησαν για να εκφράσουν την αυθεντική τους φωνή. Το
έργο του Μαριβό είναι ένα τέλειο δείγμα αυτής της διπλής υποταγής, στη δόκιμη
φόρμα της συντεχνίας και στο ασφαλές ένστικτο ενός δραματουργού που έχει τη
δική του φωνή. H διαφορά με άλλους δέσμιους της πρωτοτυπίας είναι πως ο
αυθεντικός Μαριβό δεν χρειάζεται να καταστρέψει τη φόρμα για να λάμψει ως
πρωτότυπος δημιουργός. Πρωτοτυπία στην περίπτωση αυτή είναι ο γνήσιος τρόπος
χρήσεως του κοινόχρηστου.

Ο Μαριβό θεωρείται πως ως δραματουργός ανανέωσε το ιταλικό ύφος κωμωδίας στη
Γαλλία. Ανάμεσα στον Μολιέρο και τον Γκολντόνι οι δημιουργίες του έχουν όλα τα
γνωρίσματα της εκλεπτυσμένης παράδοσης του μπαρόκ. Αυτή η κομψή ουρά του
αυστηρού στυλ ονομάστηκε ροκοκό. Το ροκοκό κρατά από το μπαρόκ τον φόρτο, αλλά
το ελαφρύνει με το κομψό, το επιτηδευμένο, το λεπτεπίλεπτο και το περίτεχνο.
Έχει πολλά κοινά στοιχεία με το αραβούργημα όσον αφορά τα τεχνοτροπικά
δεδομένα, αλλά από το ροκοκό λείπει το πάθος και ο λυρισμός. Θα έλεγα πως το
ροκοκό είναι μια γεωμετρία της καμπύλης, η αποθέωση του ελλειψοειδούς, της
ατέρμονης σπείρας υπονομευμένα από μια νεκρή ειρωνεία που εδράζεται πάνω σε
μια αμφιβολία για την αυθεντικότητα του είναι. Το ροκοκό είναι ένας
μεταμφιεσμένος συναισθηματισμός με ερυθριάζοντα κυνισμό… Θέματα μοναδικά του
Μαριβό τα ερωτικά σκιρτήματα, τα καμώματα, τα πείσματα, οι κατεργαριές, η
έκπληξη, η γοητεία, η μαγγανεία του έρωτα. Οι αμφιβολίες, οι αντινομίες, οι
αναστολές, οι συστολές οι έξω, ναι οι έξω του ερωτικού παιγνίου εντολές».

Σε μια παραγωγή του ΔΗΠΕΘΕ Πάτρας ο Βασίλης Παπαβασιλείου επανέρχεται
στον Μαριβό και παρουσιάζει την «Ψευτοϋπηρέτρια» στο θέατρο «Λαμπέτη».
Πρόκειται για μια εξαίσια παράσταση, μέγα μάθημα σεβασμού στο ύφος του
δραματουργού και μέγα μάθημα υποκριτικής ακρίβειας. Τα τερτίπια είναι του
Μαριβό, τερτίπια δοκιμασμένα από την παράδοση των εργαλείων της συντεχνίας.
Κανένα τερτίπι δεν χρειάζεται, εξωτερικό, να επιστρατεύσει ο σκηνοθέτης. Ο
Μαριβό είναι ένας θεατράνθρωπος και στηρίζει τα πάντα στον ηθοποιό. Αυτό έκανε
ο Παπαβασιλείου, έχοντας στη διάθεσή του μια εκπλήσσουσας ακρίβειας, χάριτος,
ευστροφίας και ρητορικής ευφράδειας μετάφραση του Γιάννη Βαρβέρη, κοστούμια
θεατρικής αποτελεσματικότητας του Ζιάκα (δεν θα συμφωνήσω τελείως με τα λίγο
αινιγματικά σχηματικά σκηνικά), ο Παπαβασιλείου δίδαξε ρόλους, δίδαξε ρυθμό,
ύφος και σκηνικό ήθος. Κέντησε δαντέλα. Με μεγάλη προσοχή έγειρε την ερμηνεία
προς έναν σχηματικό ρεαλισμό, αφαιρώντας από το ροκοκό τις τελείως
εξεζητημένες φλυαρίες του. Έψαξε να ανακαλύψει και στους χαρακτήρες-τύπους τον
ρεαλιστικό τους πυρήνα αλλά και στις σχέσεις τους τη ζωή πίσω από τη
θεατρικότητα. Και αφηγήθηκε με αφοπλιστικό τρόπο, με ρευστότητα γλαφυρή την
κυνική ιστορία που αφηγείται ο Μαριβό. H «Ψευτοϋπηρέτρια» είναι ίσως το πιο
ωμό στη σατιρική του διάσταση έργο του συγγραφέα.

Τριπλό επικοινωνιακό παιχνίδι

Ο Βασίλης Παπαβασιλείου θριαμβεύει στον ρόλο του Τριβλέν

Ο Παπαβασιλείου στον ρόλο του Τριβλέν επιβεβαίωσε πως είναι ένας από τους
ελάχιστους Έλληνες ηθοποιούς που παράγουν στυλ. Τι ευφράδεια, τι ειρωνεία, τι
θεατρικότητα και τι αυτοϋπονόμευση, τι όμορφο παιχνίδι με την παράδοση του
τύπου, με το κοινό και με τη φιλολογία του θεάτρου. Αν αυτό το τριπλό
επικοινωνιακό παιχνίδι διεκδικείται από τον μεταμοντερνισμό κι αν η ειρωνική
γραφή της υποκριτικής όπως τη σχολιάζει ο Παπαβασιλείου είναι
μεταμοντερνισμός, τότε ζήτω ο μεταμοντερνισμός, αλλά σ’ αυτή την περίπτωση τα
σκουπίδια που βλέπουμε ως μεταμοντερνισμό πρέπει ν’ αλλάξουν βαφτιστικό όνομα.

Δίπλα στον Παπαβασιλείου θριαμβεύει η Αλεξάνδρα Σακελλαροπούλου με μια
εξαίσια ερωτική θλίψη στη μάσκα της. H Αθηνά Μαξίμου (ιππότης) αναδεικνύεται
σε ηθοποιό με ποιότητα και βάθος, με εσωτερική τεχνική.

Ο Χαρίσης μετρημένος, ο Παυλίδης σχηματικός αλλά νόμιμος αρλεκίνος. Ο
Λούλης λίγο αμήχανος ακόμη στο κωμικό τάιμιν. Καταφεύγει στη μούτα και την
υπερβολή.

INFO

«Ψευτοϋπηρέτρια» του Μαριβό στο θέατρο «Λαμπέτη» (Αλεξάνδρας 106, 210-8647.003)