Στροφή στην πολύπαθη ελληνική Iστορία

«H ανθρωπιστική προσέγγιση του Νίκου Θέμελη και η συγκινητική πλοκή των βιβλίων θα συνεχίσουν να αιχμαλωτίζουν αναγνώστες», υποστηρίζει το λογοτεχνικό ένθετο των «Times», TLS

Μεγάλο αφιέρωμα στους πέντε τόμους των απάντων του Ρήγα Βελεστινλή, τους
οποίους έχει εκδώσει η Βουλή των Ελλήνων με την επιμέλεια του ιστορικού
Πασχάλη Κιτρομηλίδη, και στα τρία μυθιστορήματα του Νίκου Θέμελη κάνει το
έγκυρο έντυπο φιλολογικής κριτικής των «Times», TLS. Και να σκεφθεί κανείς ότι
κανένα από τα έργα αυτά δεν κυκλοφορεί στα αγγλικά!

H κριτική παρουσίαση φαίνεται πως έχει να κάνει με μία στροφή του
ενδιαφέροντος προς την πολύπαθη σύγχρονη ελληνική Ιστορία, που ήταν άγνωστη ώς
τώρα στο ευρύ κοινό της Ευρώπης. Ίσως δεν είναι τυχαίο το γεγονός ότι και τα
δύο δημοσιεύματα έχουν να κάνουν με τη γέννηση του ελληνικού κράτους την
περίοδο της οθωμανικής πτώσης («Από τις οθωμανικές στάχτες» τιτλοφορείται η
μία παρουσίαση) αλλά και με το ζήτημα του κοσμοπολιτισμού (και της
χριστιανο-μουσουλμανικής συνύπαρξης) που είναι σήμερα δραματικά επίκαιρο.

«Μέχρι πριν από έξι χρόνια, ο Νίκος Θέμελης ήταν κατ’ ουσίαν άγνωστος, ακόμη
και ως πολιτικός, πόσο μάλλον ως συγγραφέας», γράφει στην αρχή του άρθρου της
η ανθρωπολόγος Σόφκα Ζινόφιεφ, τακτική συνεργάτις του ενθέτου και γνωστή στα
καθ’ ημάς από μία μελέτη της για το ελληνικό «καμάκι». «Το δεξί χέρι του τέως
πρωθυπουργού Κώστα Σημίτη υπήρξε ένας στενός και πολύ διακριτικός σύμβουλος
ήδη από το 1981. Και οι δύο σπούδασαν νομικά στη Γερμανία, η δε συνεργασία
τους χαρακτηρίστηκε από ευρωκεντρισμό. Τα πράγματα άλλαξαν για τον Θέμελη το
1998, όταν το πρώτο του μυθιστόρημα, η “Αναζήτηση” επευφημήθηκε αμέσως μόλις
εκδόθηκε. Ο κόσμος άρχισε να αναρωτιέται ποιο μπορούσε να είναι ετούτο το
μυστηριώδες όσο και φιλομαθές πρόσωπο που βρίσκεται κοντά στην κορυφή».

H αρθρογράφος δίνει λεπτομέρειες για την εκδοτική επιτυχία της τριλογίας και
χαρακτηρίζει τον συγγραφέα ως «μία από τις πλέον σημαντικές λογοτεχνικές
φυσιογνωμίες της Ελλάδας». Τα μυθιστορήματά του είναι «κατά βάση παραδοσιακά,
γραμμένα με κλασική κομψότητα και μετρημένη ακρίβεια». Το άρθρο κάνει
περιγραφή των βασικών σημείων της υπόθεσης της «Αναζήτησης» (και εν μέρει και
των δύο άλλων βιβλίων), σημειώνοντας ότι «ο Θέμελης είναι γοητευμένος από τις
τάξεις των Ελλήνων αστών και των εμπόρων» που ζούσαν υπό τους Οθωμανούς, αλλά
και στην Αθήνα του 19ου αιώνα.

«Δεν ενδιαφέρεται για το μελόδραμα ή τα εύκολα στερεότυπα. Αντίθετα,
περιγράφει την υγιή ισορροπία της ανθούσας ελληνικής συνύπαρξης με τους
Οθωμανούς, αλλά και με Αρμενίους, Γάλλους, Βρετανούς, Γερμανούς». H Σόφκα
Ζινόβιεφ λέει ότι «η τριλογία περιέχει πλήθος εθνογραφικών και ιστορικών
λεπτομερειών, στη λογοτεχνική παράδοση που πάει πίσω στον μετρ της ελληνικής
αφήγησης, τον Αλέξανδρο Παπαδιαμάντη». Και ελπίζει σε μία μετάφρασή της στην
αγγλική γλώσσα – ο Νίκος Θέμελης έχει ήδη μεταφραστεί στα ιταλικά, τα
γερμανικά και τα τουρκικά.

H πανβαλκανική εξέγερση του Ρήγα

«Ο Ρήγας είχε επινοήσει ένα παράτολμο και φιλόδοξο σχήμα ώστε να παρακινήσει
σε μία πανβαλκανική εξέγερση απέναντι στον “αφόρητο τύραννο του πλέον απαίσιου
οθωμανικού δεσποτισμού”. Επιθυμία του ήταν να ανασυσταθεί η Βυζαντινή
Αυτοκρατορία (στα μάτια του “το ωραιώτερο βασίλειο στον κόσμο”), αλλά με
φιλελεύθερους θεσμούς που θα έπαιρναν τη θέση του χριστιανικού θεοκρατικού
καθεστώτος», γράφει στο TLS ο πανεπιστημιακός Ρίτσαρντ Γκλογκ, ο οποίος έχει
γράψει πλήθος ιστορικών συγγραμμάτων για την Ελλάδα. Υπογραμμίζοντας τον
κοσμοπολιτικό χαρακτήρα της σκέψης του Ρήγα, ο αρθρογράφος επισημαίνει ότι ο
Βελεστινλής είχε στο μυαλό του έναν κόσμο με Έλληνες, Βούλγαρους, Βλάχους,
Αρμένιους, Τούρκους και «όποια άλλη ράτσα», όπου πάντως οι Έλληνες – ή η
ελληνική κουλτούρα – θα είχαν κυρίαρχο ρόλο. «H ελληνική ήταν η γλώσσα του
εμπορίου – lingua franca – στα Βαλκάνια και ο ελληνικός πολιτισμός ήταν
αντικείμενο θαυμασμού στη χερσόνησο», γράφει. Ύστερα από αναλυτική περιγραφή
της δράσης του Ρήγα, επισημαίνει ότι ενώ ο έτερος του ελληνικού Διαφωτισμού
Αδαμάντιος Κοραής είναι προσβάσιμος, καθώς τα πρωτότυπα κείμενά του είναι στα
γαλλικά, ο Φεραίος παραμένει ακόμη στο σκοτάδι. «Όταν ξεπεραστεί το εμπόδιο
της γλώσσας, οι μελετητές του φαινομένου της σύστασης εθνικών κρατών θα βρουν
στον Ρήγα μία πλούσια φλέβα», λέει. Ούτως ή άλλως όμως, «η πρωτοβουλία του
Ελληνικού Κοινοβουλίου να δημοσιεύσει τους τόμους (“Άπαντα τα σωζόμενα”) είναι
καλοδεχούμενη, καθώς και στην Ελλάδα ακόμη, το σώμα των κειμένων του ήταν
δυσπρόσιτο μέχρι πρόσφατα».