Πολιτικά και μαθηματικά τζάκια

Το οικογενειακό δένδρο των Μπερνουγί. Με έντονα γράμματα σημειώνονται οι οκτώ μαθηματικοί

Επιτέλους! Είκοσι επτά χρόνια μετά την τελευταία εκλογική αναμέτρηση
Παπανδρέου – Καραμανλή οδεύουμε αισίως προς τη νέα, την έβδομη – αν δεν μας
έπεσε καμιά στον δρόμο – σύγκρουση των δύο οικογενειών για τη ζηλευτή θέση του
τιμονιέρη της χώρας. Ας ξαναμετρήσουμε: Το 1956, ο Κωνσταντίνος Καραμανλής,
μετά τον θάνατο του στρατάρχη Παπάγου, ιδρύει την EPE και κατέρχεται στις
εκλογές. Απέναντί του, σύσσωμη η αντιπολίτευση συγκροτεί τη Δημοκρατική Ένωση
(Δ.E.) με υποψήφιο πρωθυπουργό τον Γεώργιο Παπανδρέου. H Δ.E. κερδίζει την
πλειοψηφία σε ψήφους, η EPE την πλειοψηφία σε έδρες. Καραμανλής – Παπανδρέου
1-0.

Το 1958, το Κέντρο κατεβαίνει με δύο αρχηγούς, Σοφοκλή Βενιζέλο και Γεώργιο
Παπανδρέου. Τις εκλογές κερδίζει η EPE, δεύτερη έρχεται η ΕΔΑ, ενώ το Κέντρο
καταλαμβάνει καταϊδρωμένο την τρίτη θέση, ελλείψει τέταρτης. 1961. Εκλογές
βίας και νοθείας. Άνετη επικράτηση της EPE, αφού οι περισσότεροι αντίπαλοι
είχαν συλληφθεί ή περιοριστεί στα σπίτια τους και τα νοσοκομεία. Ωστόσο, το
σκορ γίνεται 3-0. (Μη διαμαρτύρεστε. Και ο… κός έχει κερδίσει ένα σωρό
πρωταθλήματα με στημένα αποτελέσματα!). 1963: Με παλλαϊκή κινητοποίηση (έβαλε
όμως και το Παλάτι το χεράκι του) οι Παπανδρέου παίρνουν τη ρεβάνς και
μειώνουν το σκορ σε 3-1. 1964: Για πρώτη φορά ύστερα από 8 χρόνια η οικογένεια
Καραμανλή δεν ηγείται της παράταξής της και αρκείται σε χαμηλού επιπέδου
βουλευτική εκπροσώπηση.

Ακολούθησε η μεγάλη νύχτα της δικτατορίας, το Πολυτεχνείο, η προδοσία της
Κύπρου. Στις πρώτες εκλογές της Μεταπολίτευσης ο ίδιος Καραμανλής
αντιμετωπίζει έναν νέο Παπανδρέου (τον B’) και επικρατεί, άνετα το 1974, πιο
σφιχτά το 1977. 1981-1993: Ξανά οι Παπανδρέου παίζουν χωρίς Καραμανλή
αντίπαλο, τρεις φορές κερδίζουν, τρεις φορές χάνουν. Το 1996 προφανώς κάποιος
φούρνος γκρεμίστηκε. Είναι οι μοναδικές εκλογές μέσα στα τελευταία 50 χρόνια
όπου δεν ηγείται ούτε κάποιος Παπανδρέου ούτε κάποιος Καραμανλής. Βέβαια στα
κομματικά φυτώρια εκκολάπτονται κάμποσοι Παπανδρέου και Καραμανλήδες, παλαιοί
και νέοι. Έτσι στις εκλογές του 2000 έχουμε Καραμανλή (τον B’) εναντίον
Σημίτη, με τον Παπανδρέου τον Γ’ να ζεσταίνεται στον πάγκο.

Και φθάνουμε στις εκλογές του 2004. Ύστερα από τρομακτική αγωνία για
την αβέβαιη έκβαση των εσωκομματικών διαδικασιών στο ΠΑΣΟΚ, ύστερα από σκληρή
και αμφίρροπη μάχη χωρίς αντίπαλο, τελικά και με οριακή πλειοψηφία ο Γεώργιος
Παπανδρέου θα τεθεί αντιμέτωπος του Κωνσταντίνου Καραμανλή. Στη μάχη θα λάβουν
μέρος και αρκετοί Μητσοτάκηδες, Βαρβιτσιώτηδες, Αλευράδες και Κουτσόγιωργες. H
ρήση του αείμνηστου Ανδρέα Παπανδρέου επιβεβαιώνεται: «Το ΠΑΣΟΚ ούτε χαρίζεται
ούτε κληρονομείται».

Σ’ αυτήν την εντυπωσιακή οικογενειοκρατία που κυριαρχεί στον ελληνικό πολιτικό
χώρο τι έχει να αντιπαραθέσει η επιστημονική κοινότητα; Σχεδόν τίποτα: ούτε ο
Ευκλείδης είχε γιο γεωμέτρη ούτε ο Αρχιμήδης εγγονό μηχανικό ούτε ο Αϊνστάιν
ανιψούδι φυσικό. Κάτι αδελφάκια Μέναιχμος και Δεινόστρατος (ο πρώτος, που
υπήρξε και δάσκαλος του Μεγάλου Αλεξάνδρου, μελέτησε τις κωνικές τομές και ο
δεύτερος ασχολήθηκε με τον τετραγωνισμό του κύκλου), κάτι Καρτάν μπαμπάς και
γιος (ο μπαμπάς Ελί υπήρξε ένας από τους θεμελιωτές της μοντέρνας Γεωμετρίας,
ενώ ο γιος Ανρί ήταν ένας από τους ιδρυτές των Μπουρμπακί που κυριάρχησε στα
Μαθηματικά του δεύτερου μισού τού 20ού αιώνα) κάτι Κιουρί Πιέρ και Μαρί με την
κορούλα τους Ιρέν και τον γαμπρούλη τους (κάτι μου θυμίζει, κάτι μου
θυμίζει…) Ζολιό (Νόμπελ το 1903 από κοινού για τον Πιέρ και τη Μαρί, δεύτερο
Νόμπελ το 1911 μόνο για τη Μαρί και Νόμπελ το 1935 για την Ιρέν και τον
Φρεντερίκ Ζολιό) είναι φτωχικές εξαιρέσεις, που απλώς επιβεβαιώνουν τον
κανόνα: «Τα Μαθηματικά ούτε χαρίζονται ούτε κληρονομούνται – η
οικογενειοκρατία αποτελεί αποκλειστικότητα του πλούτου, της μαφίας και της
πολιτικής».

Ο Γεώργιος Παπανδρέου ήταν από τα πρώτα μέλη της οικογένειας Παπανδρέου, που άφησαν το στίγμα τους στην πολιτική ζωή του τόπου. Ακολούθησε ο Ανδρέας Παπανδρέου, για να φτάσουμε σήμερα στον Γιώργο

Και όμως! Υπάρχει μια οικογένεια, πολυπληθέστερη των Μητσοτάκηδων, με
μεγαλύτερη επιρροή απ’ ό,τι οι Παπανδρέου και με σαφώς περισσότερα
πρωτοκλασάτα στελέχη απ’ ό,τι οι Καραμανλήδες. Πρόκειται για την οικογένεια
των Μπερνουγί, των Ελβετών φυσικομαθηματικών που κυριάρχησαν στο επιστημονικό
στερέωμα της Ευρώπης για ολόκληρο τον 18ο αιώνα. Οκτώ μαθηματικούς αριθμεί η
τρομερή αυτή φαμίλια, όλους με σημαντικές, πρωτότυπες δημοσιεύσεις. Ανάμεσά
τους και τρεις κορυφαίοι, αντάξιοι του Νεύτωνα, του Λάιμπνιτζ και του
Καρτέσιου, με τους οποίους συνεργάστηκαν, ανταγωνίστηκαν και σε κάποιες
περιπτώσεις τσακώθηκαν σαν τα σκυλιά.

Αρχίζουμε με τον Γιάκομπ I (1654 – 1705). Ήταν ένας από τους πρώτους
που κατανόησαν τον απειροστικό λογισμό και τον εφάρμοσε στη Γεωμετρία και τη
Μηχανική. Δικός του είναι και ο «νόμος των μεγάλων αριθμών», μία από τις
βασικότερες αρχές της θεωρίας των πιθανοτήτων.

Ο μικρότερος αδελφός του, Γιόχαν I (1667 – 1748), θεωρείται ως ένας από τους
θεμελιωτές της Αναλυτικής Μηχανικής. Πέρα από το σημαντικό ερευνητικό του έργο
είναι διάσημος για τις διδακτικές του ικανότητες και για… τους καβγάδες του.
Μεταξύ των μαθητών του, εκτός από τα τρία παιδιά του και τα δύο εγγόνια του
που ακολούθησαν μαθηματική καριέρα, συγκαταλέγονται ο Μαρκήσιος ντε λ’ Οπιτάλ,
που έγραψε το πρώτο συγκροτημένο εγχειρίδιο για τα νέα Μαθηματικά, αλλά και ο
Λέοναρντ Όιλερ, ο πολυγραφότερος μαθηματικός όλων των εποχών. Κατά καιρούς
καβγάδισε με τον αδελφό του Γιάκομπ (η παράδοση αναφέρει ότι πιάστηκαν στα
χέρια στην αίθουσα συνεδριάσεων της Ακαδημίας), με τον Νεύτωνα και τους
οπαδούς του, παίρνοντας το μέρος του Λάιμπνιτζ στη διαμάχη για την πατρότητα
του απειροστικού λογισμού και με τους οπαδούς τού Καρτέσιου που δεν εννοούσαν
να αποδεχθούν τις νέες εξελίξεις στα Μαθηματικά.

Ο Ντανιέλ (1700 – 1782), γιος του Γιόχαν I, ασχολήθηκε με την υδροδυναμική και
με την κινητική θεωρία των αερίων, όπου η συνεισφορά του θεωρείται
πρωτοποριακή.

Αριθμοί, τροχιές, φως

Οι πέντε ελάσσονες Μπερνουγί είχαν συνεισφορές μικρότερης εμβέλειας, που
ωστόσο θα τους εξασφάλιζαν άνετα μια θέση στα κορυφαία Πανεπιστήμια και στις
Ακαδημίες του κόσμου.

Ο Νικόλαος I ανακάλυψε ότι το άπειρο άθροισμα των αντιστρόφων τετραγώνων των
ακεραίων αριθμών (1/1+1/4+1/9+1/16+1/25+…) ισούται με το τετράγωνο του π
(του λόγου της περιμέτρου προς τη διάμετρο του κύκλου) διά 6. Ακόμα διατύπωσε
το «παράδοξο στης Αγίας Πετρούπολης» στη θεωρία των πιθανοτήτων. Ο γιος του
Νικόλαος II ασχολήθηκε με τις ορθογώνιες τροχιές εφαρμόζοντας στη μελέτη τους
νέα εργαλεία του διαφορικού και ολοκληρωτικού λογισμού. Τέλος, ο Γιάκομπ II
προσπάθησε να θεμελιώσει την κυματική θεωρία του φωτός, που πρώτος είχε
διατυπώσει ο Ολλανδός Χόιχενς διαφωνώντας με τον Νεύτωνα, ο οποίος υποστήριζε
τη σωματιδιακή θεωρία. Οι μελέτες του 20ού αιώνα απέδειξαν ότι το φως έχει
ταυτόχρονα μια κυματική και μια σωματιδιακή φύση, διαφορετικές όψεις μιας
γενικότερης άγνωστης ακόμα υπόστασής του. H οριστική λύση του προβλήματος
αναμένεται να δοθεί στα πλαίσια της (αρκετά απόμακρης ακόμη) «τελικής
θεωρίας».

Κληρονομικές και επίκτητες κλίσεις

Τα πολλά πολιτικά και τα σπάνια επιστημονικά τζάκια μοιράζονται λοιπόν κάποια
κοινά χαρακτηριστικά. Κανείς δεν αμφισβητεί ότι ο Ανδρέας Παπανδρέου άρχισε
την πολιτική του καριέρα εκμεταλλευόμενος την αγάπη (που η επτάχρονη
δικτατορία μετέτρεψε σε λατρεία) των Ελλήνων για τον πατέρα του. Όπως και
κανείς δεν αμφιβάλλει ότι διαχειρίστηκε θαυμάσια την κληρονομιά του για να
αναπτύξει ένα δικό του προφίλ. Κατ’ αναλογίαν, ενώ δεν υπάρχει αμφιβολία ότι
όταν είσαι, όπως η Ιρέν, παιδί του Πιέρ και της Μαρί Κιουρί κάποια κληρονομική
ή επίκτητη κλίση προς τις θετικές επιστήμες θα αποκτήσεις, όταν αυτή η κλίση
γεννά ένα νέο Νόμπελ έχεις νομίζω αποδείξει και τη δική σου αξία.

Και για να επιστρέψουμε στο θέμα της επικαιρότητας. Ο «νεαρός» Παπανδρέου Γ’
απέδειξε ότι κληρονόμησε από τους προγόνους του την ικανότητα να γοητεύει τους
οπαδούς του και να κερδίζει εσωκομματικές μάχες χωρίς αντίπαλο. Για τα
υπόλοιπα ίδωμεν…

Ο Τεύκρος Μιχαηλίδης είναι διδάκτωρ των Μαθηματικών. Εργάζεται ως
καθηγητής στη Μέση Εκπαίδευση και ως μεταφραστής.