Σταθμός πορείας

Ο Χρήστος Πασσαλής με την Αγγελική Παπούλια στην παράσταση «Ρωμαίο και Ιουλιέτα: η τρίτη μνήμη» που παίζεται στο θέατρο «Θησείου»

Παλαιότερα οι απόπειρες, οι δοκιμές, οι παραλλαγές, οι αναδομήσεις, οι
επαναπροσδιορισμοί, οι αλλαγές στόχου, ακόμη και οι εναλλακτικές ύλες που κάθε
καλλιτέχνης χρησιμοποιεί προσπαθώντας να δαμάσει το θέμα του, ήταν σχεδόν
μυστήριο, επτασφράγιστο μυστικό, ακατάλληλο υλικό προς δημόσια χρήση.

Βέβαια, όταν εκδόθηκαν τα χειρόγραφα του Σολωμού, τα ανέκδοτα και τα
ημιτελή τού Καβάφη, τα προσχέδια του Ντα Βίντσι, οι απανωτές δοκιμές και οι
αποσπασματικές λύσεις στα επιμέρους θέματα της «Γκουέρνικα» του Πικάσο, το
«υλικό» των «Ακυβέρνητων Πολιτειών» του Τσίρκα κ.ά., αντιληφθήκαμε πως είναι
πολύτιμη γνώση η επίσκεψη στο εργαστήρι του δημιουργού, γιατί έτσι
συλλαμβάνουμε και την πορεία της σκέψης του και τις διαδικασίες προόδου ενός
έργου, αλλά συνάμα και τις αναστολές του, τις αμφιβολίες του, την αυτοκριτική,
συχνά την αυτοκαταστροφική του διάθεση, τις αμφιθυμίες του, τις αψιθυμίες του,
τις ιδεολογικές και αισθητικές του ζητήσεις, απορίες και απορρίψεις. Όταν,
π.χ., κυκλοφόρησαν τα χειρόγραφα του Σολωμού από τον Λίνο Πολίτη, ήμουν
φοιτητής και σολωμομανής και έμεινα άναυδος όταν δίπλα στο χειρόγραφο από
τρίτο χέρι καλλιγράφου της «Ωδής εις Λόρδον Μπάυρον» μέσα σε μύστακες δύο
στροφές χαρακτηρίζονταν με γραφή του ίδιου του ποιητή, κοφτή, παχιά: «Σκατά»!

Βέβαια, άλλο πράγμα είναι να αντιπαραβάλλεις ένα ολοκληρωμένο ή έστω
αποσπασματικό αλλά δημοσιευμένο έργο με τα ντοκουμέντα που φωτίζουν την
κατασκευή του και τα στάδια ή τα κενά της διαδρομής του και άλλο να εκθέτεις
δημόσια το ίδιο το εργαστήριο. Συχνά το κάνει στις ημέρες μας ο Φασιανός, που
ζωγραφίζει δημόσια εκθέτοντας στους θεατές της πράξης του τις ευχέρειες, τις
δυνατότητες ή τις δυσκολίες του έργου του. Και έχει συμβεί πολλές φορές
συνθέτες να αυτοσχεδιάζουν στο πιάνο πάνω σ’ ένα δοσμένο θέμα. Συμβαίνει
επίσης ένας θίασος να «ανοίγει» τις δοκιμές του, αν όχι στο πλατύ κοινό, αλλά
συνήθως στους ανθρώπους της συντεχνίας ή σε σπουδαστές της πρακτικής ή της
θεωρίας του θεάτρου. Είναι αυτό που λέμε συχνά επίσκεψη στην κουζίνα μιας
παράστασης, για να μυηθούμε στην ιεροτελεστία της πρόβας, στις συνταγές και
στη δοσολογία του φαγητού που ετοιμάζεται.

Ο μεταμοντερνισμός στο θέατρο έφερε και το εργαστήρι στη σκηνή ως
κρινόμενο καλλιτεχνικό γεγονός, δηλαδή ως στάδιο διαδικασίας που αναζητεί,
επιζητεί και απαιτεί την κρίση του κοινού. Ο Μιχαήλ Μαρμαρινός το δοκίμασε
αυτό παλαιότερα με τον «Ρομαντισμό», τον «Άμλετ» και κυρίως – και επιτυχώς –
με τον «Εθνικό Ύμνο». Για τον τελευταίο είχα αναφερθεί εκτενώς και με
ενθουσιασμό. Εν πρώτοις γιατί ήταν ένα κείμενο πρωτογενές και συνεχώς δυνάμενο
να αλλάζει, να ανακατατάσσεται, ακόμη και να αυτοϋπονομεύεται. Τώρα, στο
θέατρο «Θησείον» στου Ψυρή, ο Μαρμαρινός φέρνει στη σκηνή μια φάση των δοκιμών
του θιάσου του πάνω στο «Ρωμαίος και Ιουλιέτα» του Σαίξπηρ. Το θέαμα και το
ακρόαμα είναι δουλεμένα με ύφος, ήθος και σοβαρότητα παράστασης έτοιμης να
εκτεθεί, αλλά είναι φανερό πως η πορεία αναζήτησης σκηνοθέτη και ηθοποιών έχει
«παγώσει» την έρευνα, την ανίχνευση στόχων, ρόλων και ρυθμών σε μια φάση,
ώριμης βέβαια στιγμής, αλλά σαφώς σκαλοπάτι λίγο απομακρυσμένο από την κορυφή
της κλίμακας. Έχει το μείζον ενδιαφέρον του το εγχείρημα, αφού υπάρχει κοινό
να μοιραστεί με τους καλλιτέχνες την εμπειρία μιας ανοιχτής δοκιμής, την ώρα
που το πράγμα φαίνεται να μην προχωρεί ή την ώρα που μια φάση της σύνθεσης
φαίνεται να έχει ολοκληρωθεί.

Δείχνεται, λοιπόν, στο κοινό προς κρίση (και απόλαυση, χωρίς άλλο) το
αποτέλεσμα μιας πορείας ερμηνευτικής, για να δοκιμαστούν η επάρκεια, η πειθώ
και η νομιμότητα της ερμηνευτικής μεθόδου. Διότι κάθε ερμηνεία είναι πορεία
στα σκοτεινά, αναγνώριση σημαδιών (συχνά παραπλανητικών), που οδηγούν στον
κρυμμένο θησαυρό. Εξάλλου, η «ερμηνεία» ανάγεται στον θεό Ερμή, που μία από
τις ειδικότητές του ήταν να βρίσκει τα χαμένα, κάτι σαν τον δικό μας Άγιο
Φανούριο!

Ειλικρίνεια προθέσεων και πάθος

Ο Μιχαήλ Μαρμαρινός σκηνοθετεί την παράσταση «Ρωμαίο και Ιουλιέτα: η τρίτη μνήμη»

Είναι φυσικό μια – έστω και παγωμένη – δημόσια δοκιμή, μια πρόβα εν προόδω, να
έχει όσα ελαττώματα έχει πάντα μια δοκιμή. H «παράσταση» του Μαρμαρινού έχει
και φλυαρία, και αφέλειες, και ρυθμικά κενά, και αμηχανίες, και επαναλήψεις
και, συχνότατα, σύγχυση στόχων. Διαθέτει όμως μόχθο, ειλικρίνεια προθέσεων,
πάθος και ολοκληρωτικό δόσιμο σκηνοθέτη, και ηθοποιών, και εν γένει
συντελεστών.

Να πω, βέβαια, πως όπου ακούγεται η υπέροχη μετάφραση του Καρθαίου τα άλλα
κείμενα φαντάζουν στιχάκια ημερολογίου. Ο Δημ. Καμαρωτός προσφέρει μια
κυλιόμενη μουσικοηχητική μπάντα αξιοπρόσεκτη. Ο Μεντζικώφ έχει σχεδιάσει
θεατρικώς (για την περίπτωση) βολικά κοστούμια. Οι ηθοποιοί ψάχνονται, έχουν
ερμηνευτικά κενά και αμηχανίες στόχου. Στα επιμέρους, όπου το πράγμα έχει
ξεκαθαριστεί, μεταφέρουν στη σκηνή το υποκριτικό πάθος και το συναισθηματικό
φορτίσιμο που επιβάλλει ο Μαρμαρινός στις σκηνοθεσίες του. Δεν μπορώ όμως να
μην αναφέρω τον μόχθο της Ρένας Ανδρεαδάκη, του Βαλαή, του Καραμπούλα, της
Νικολούζου, την πείρα της Παπαχρήστου, την ευγένεια του Πασσαλή και το στίλβον
υποκριτικό άστρο της Αγγελικής Παπούλια. Αυτό το κορίτσι έχει γκελ!

H χαρμολύπη του έρωτα

Ο Μιχαήλ Μαρμαρινός ψάχνει να βρει στο αριστούργημα του Σαίξπηρ τη
χαρμολύπη του έρωτα. Εκεί έχει εστιάσει τον ερμηνευτικό του προβληματισμό.
Επιλέγει σε πρώτη φάση πυρηνικές σκηνές που αναδεικνύουν ό,τι λέει και το
πασίγνωστο (ωσαύτως αριστουργηματικό) δημοτικό: «Από τα μάτια πιάνεται, στα
χείλη κατεβαίνει…». Σ’ αυτήν την πορεία μελετά πόσο πένθος υπάρχει ήδη μέσα
στην ερωτική ευτυχία. Φτάνει, βέβαια, έως τον τάφο και τον ερωτικό θάνατο. H
σύνθεση που παρουσιάζει δεν είναι ένα κολλάζ σκηνών. Έχει ενσωματώσει σχόλια
κριτικών ή ποιητικές αναλογίες, ερωτικά τραγούδια, σχόλια της σκηνοθεσίας και
αυτοσχόλια των ηθοποιών πάνω στα προβλήματα που θέτει η κατανόηση των ρόλων ή
ο «νους» του σαιξπηρικού κειμένου. Δεν διστάζει να ενσωματώσει και σχόλια των
θεατών κάθε παράστασης, επιδιώκοντας τη συναισθηματική ή κριτική συμμετοχή του
κοινού στα επί σκηνής δρώμενα ή ακόμη και τις πιθανές ερμηνευτικές
προσεγγίσεις του έργου με τη συμβολή των προσωπικών σχολίων των θεατών. Όλοι
κουβαλάμε έρωτος αποκάλυψη, ματαιώσεις, αναστολές, χωρισμούς και πένθος
αγάπης. Ο Μαρμαρινός δεν προχωρεί βεβαίως, τουλάχιστον φανερά, στην εφαρμογή
στην πράξη των θεωρητικών απόψεων του μεταμοντερνισμού ότι το έργο το
δημιουργεί ο λήπτης, ο θεατής κ.τ.λ. Πάντως η παρέμβαση του κοινού δείχνει πώς
εισπράττει κανείς ή πώς φιλτράρει ό,τι ακούει, βλέπει και αντιλαμβάνεται
ιδεολογικά.

INFO

«Ρωμαίο και Ιουλιέτα: η τρίτη μνήμη». Στο Θέατρο Θησείου (Τουρναβίτου 7,
Θησείο. Τηλ. 210-3255.444)