Tρωαδίτισσα και αγία!

Το δηλώνω ασυζητητί: όποιος θέλει να ευλογηθεί από τη διασταύρωση Ευριπίδη
(«Τρωάδες») με Αρονόφσκι («Ρέκβιεμ για ένα όνειρο») πρέπει να σπεύσει να
καπαρώσει στασίδι για να λάβει θεόσταλτη ευεργεσία καμωμένη από έναν εραστή
της κινηματογραφικής τέχνης, από τον ζωγράφο και σκηνογράφο Κυριάκο
Κατζουράκη! Έργο πλήρες αρετών και χαρισμάτων, σχεδόν αόρατων από το οπτικό
πεδίο των περισσότερων επαγγελματιών κινηματογραφιστών. Αν ο αναλφαβητισμός, η
συντεχνία και η αφασία δεν διαπερνούσαν τον ιστό αυτής της εγχώριας
καλλιτεχνικής φάρας και αν οι επιτροπάτοι του υπουργείου Πολιτισμού δεν
έπασχαν από μυωπία, τότε το μυθοπλαστικό ντοκιμαντέρ του Κατζουράκη «Ο δρόμος
προς τη Δύση» θα είχε κερδίσει από τα αποδυτήρια, και μάλιστα άνευ σοβαρού
αντιπάλου, τα εξής Όσκαρ: ταινίας, σκηνοθεσίας, σεναρίου, γυναικείου ρόλου,
φωτογραφίας, ήχου και σάουντρακ!

Κορωνίδα του «εγκλήματος» είναι το βραβείο γυναικείου ρόλου. Ο
ερμηνευτικός οίστρος της Κάτιας Γέρου, ισοδύναμος με τις μεγάλες στιγμές μιας
Μέριλ Στριπ και μιας Κέιτ Μπλάνσετ, αγνοήθηκε απροκάλυπτα και παράλογα. H
αντίδρασή μου είναι μία και μοναδική, αυθόρμητη και παρορμητική: μπας και ζω
σε άλλον πλανήτη; Ξέρω, η απάντηση είναι γραφειοκρατική και… νομοθετική.
Αφού χαρακτηρίστηκε «ντοκιμαντέρ», ήταν φυσικό να αποκλειστεί η ταινία ως
μη… υπάρχουσα από τα επιμέρους βραβεία. Επομένως, το «έγκλημα» έχει να κάνει
με την ταξινόμηση και όχι με την ουσία. Ωραία. Αλλά στον Θεό που πιστεύετε,
πώς είναι δυνατόν, στελέχη, υποτίθεται εγγράμματοι και σοβαροί, να εκλαμβάνουν
ως «αληθινό», δηλαδή ως ντοκουμέντο, τη μυθοπλασία και το… παραμύθι; Μα, δεν
είδαν ότι ο μισός και πλέον χρόνος είναι αφιερωμένος στην περιπλάνηση της
Γέρου μέσα στα αθηναϊκά «σκοτάδια»; Πώς δηλαδή πρόκειται για «επινοημένο»,
σκηνοθετημένο, για «φανταστικό» φιλμικό υλικό; Για να το πω πιο απλά: ταινία
με υπόθεση είναι ρεεεε!

«Ο δρόμος προς τη Δύση»: H Κάτια Γέρου κερδίζει στα ίσα Μέριλ Στριπ και Κέιτ Μπλάνσετ

Μια υπόθεση που οργανώνεται με υλικά αρχαίας τραγωδίας. Που
κινηματογραφείται με εικόνες σκοτεινές, ημιφωτισμένες και ελλειπτικές,
κατάλληλες να αποδώσουν το βάσανο μιας βρώμικης, ασύμμετρης, περιθωριακής και
λαθραίας πραγματικότητας. Και που ερμηνεύεται από έναν παγκοσμιοποιημένο Χορό
και από μία κορυφαία, που πάνω της είναι ενσωματωμένα σε διαρκή αντίστιξη,
αλλά και σε πλήρη αρμονία (!), η ελεγειακή ποίηση με την οργή και το αίσθημα
με το καζάνι της κόλασης. Με άλλα λόγια, ο Κατζουράκης, με άξονα τον Ευριπίδη,
ξεκλειδώνει την ψυχή του ξένου, του αλλοδαπού, του λαθρομετανάστη, του
λαθρεπιβάτη της παγκοσμιοποίησης. Ξεκλειδώνει την ψυχή αυτών που ακόμα
κατοικούν σε γειτονιές αγγέλων. Την ξεκλειδώνει και την αποκαλύπτει. H
αιμορραγία είναι εσωτερική και καθαγιασμένη. Γιατί αυτή η μαυροντυμένη
Τρωαδίτισσα από τη Ρωσία, αυτό το σπαρασσόμενο από νοσταλγία, παρανομία και
ευαισθησία πλάσμα, αυτό το… τίποτα, αυτή η εσχατιά, κουβαλάει μέσα της την
κιβωτό της διαχρονικής ανθρώπινης κουλτούρας. Ναι, φίλτατε επιλήσμονα και
ανεγκέφαλε Νεοέλληνα. Όπως και η μάνα μας στην προσφυγιά και στον πόλεμο, αυτή
η «πόρνη» είναι αγία!

Είμαι βέβαιος, η Ιστορία θα αποκαταστήσει την αδικία. Γιατί είναι η
πρώτη φορά στην ελληνική οθόνη που ο λυγμός της ξενιτιάς μετουσιώνεται σε
αισθητικό γεγονός. Είναι η πρώτη φορά που ένα αντικειμενικό, «εξωτερικό»
περιστατικό, μετεξελίσσεται σε υποκειμενικό, «εσωτερικό». Είναι επίσης η πρώτη
φορά που το βλέμμα ενός Έλληνα σκηνοθέτη προσπερνάει τα αυτονόητα και τα
σκανδαλοθηρικά και με έναν αόρατο ιστό διαπλέκει τον Γιούρι από την Ουκρανία
με τον Σαλίχ από την Αφρική και τον Μήτσο από την Ελλάδα. Γιατί, όπως λέει και
η Γέρου, μετανάστης δεν είναι μόνο ο ξένος, είναι και ο ντόπιος χωρίς δουλειά.
Και είναι, τέλος, η πρώτη φορά – μια από τις ελάχιστες φορές στην ιστορία της
διεθνούς οθόνης – που ένα ερμηνευτικό «εργαλείο», όπως η Γέρου, αποδίδει τόσο
αυτοκόλλητα, τόσο πειστικά, τόσο σαρκικά τον ρόλο μιας λαθρομετανάστριας. Σας
ορκίζομαι, στα πρώτα δεκαπέντε λεπτά είχα μείνει με την απίστευτη πλάνη πως
αυτό αυτό το μαυροντυμένο πλάσμα με τη διάφανη επιδερμίδα και με βλέμμα από
στέπες και χιόνια, αυτός ο δακρυσμένος θηλυκός Τσέχωφ, είναι από τη Ρωσία.
Αποκαλύπτομαι!

Πινακοθήκη τεράτων

Το ομολογώ, ακόμα δεν το έχω ξεκαθαρίσει μέσα μου. Άραγε, αυτό το
ανατριχιαστικό… πριονίδι με τον πασίγνωστο τίτλο «The Texas chainsaw
massacre» («Ο σχιζοφρενής δολοφόνος με το πριόνι») είναι απλώς ένα ρεσιτάλ
τρομολαγνείας ή μια ακραία, ίσως η πιο ακραία, αλληγορία για τη δυτική
σαρκοβόρα κοινωνία;

Όχι, δεν είναι η επανάληψη σε φρέσκια κόπια της απρόβλεπτης επιτυχίας, του
1974, ενός πιτσιρικά με το όνομα Τομπ Χούπερ που έκανε το Φεστιβάλ των Καννών
εκείνης της εποχής να παραληρεί. Πρόκειται για ριμέικ (με την επίβλεψη σε ρόλο
παραγωγού του πρωτοδιδάξαντος Χούπερ) με άξιο συνεχιστή τον Γερμανό Μάρκους
Νάισμπελ. Έναν πρωταθλητή της διαφήμισης και του βιντεοκλίπ. H δεξαμενή του
νέου αμερικανικού κινηματογράφου και της νέας εικόνας. Το στόρι μοιάζει με
ζωντανή αλεστική μηχανή. Παρέα πέντε νέων που επανέρχεται στα πάτρια εδάφη
ύστερα από μικρή επίσκεψη στο Μεξικό για απαραίτητο εφοδιασμό με ινδική
κάνναβη, πέφτει πάνω σε αφασικό, τέρας με όψη καλυμμένη από σαρκική μάσκα. Ο
τύπος σαν σίφουνας καταδιώκει με ηλεκτρικό γιγαντιαίο πριόνι οτιδήποτε πέφτει
στην αντίληψή του. H συνέχεια είναι ακόμα πιο ανατριχιαστική. Αφού πετσοκόψει
το θύμα του, στη συνέχεια το… τσιγκελώνει και από καιρό σε καιρό σαν τον
κρεοπώλη της γειτονιάς κόβει και από ένα κομμάτι. Όλα αυτά τα εύγεστα (!)
τεκταινόμενα λαμβάνουν χώρα εντός θηριώδους υπογείου που έχει μετατραπεί σε
εξίσου θηριώδη καταψύκτη, νεκροταφείο και χωματερή ανθρώπινων μελών!

«Ο σχιζοφρενής δολοφόνος με το πριόνι». Το τέρας είναι εδώ. Ρωμαλέο, δυνατό!

H αρετή του Νάισπελ, ο οποίος ξέρει όσο ελάχιστοι άλλοι να σε εκτροχιάζει έξω
από τα όρια των αντοχών σου και να προκαλεί στο στομάχι σου αλλεπάλληλα σοκ
ναυτίας, οφείλεται σ’ αυτή τη χειρουργική ικανότητα των Βορείων να περιγράφουν
εντελώς ψυχρά τα πιο εξωφρενικά και σαρκοβόρα περιστατικά… Οι σχέσεις από
τις καυτές θερμοκρασίες των νεύρων σου με τις ψυχρές, σχεδόν πολικές
θερμοκρασίες της μηχανής καταλήγουν σ’ ένα κοκτέιλ έλξης και άπωσης. Τα
εντόσθιά σου θυμωμένα εφορμούν να βγουν και τα μάτια σου αχόρταγα επιθυμούν
όλα να τα δουν!

Πάντως, για να τελειώνω, το κοινωνικό και ιδεολογικό «διά ταύτα» (πρόσχημα,
άλλοθι ή όπως αλλιώς πέστε το) αυτού του ηδονικού μαρτυρίου καταλήγει στην
εξής ζοφερή και εφιαλτική εικόνα: Όλοι είναι συνεργοί του «κτήνους». H
οικογένεια που το γέννησε. H μάνα, ο πατέρας και τα αδέλφια που το συντηρούν.
H αστυνομία που το ταΐζει συλλαμβάνοντας ανύποπτους περαστικούς και το FBI που
ακόμα σήμερα, ύστερα από 30 χρόνια, ψάχνει τον δολοφόνο! Ποιο είναι το κτήνος;
Βρείτε το. Πάντως σ’ όλη τη διάρκεια της προβολής μια επιθυμία σού προκαλεί:
το κτήνος πρέπει να πεθάνει!

H αμερικανική χίμαιρα

Το παλιομοδίτικο και συμπαθέστατο «Ιπποτροφείο» του Γκάρι Ρος με το όνομα
«Seabiscuit» ή αλλιώς «Το μεγάλο φαβορί» είναι από τις ταινίες που στο τέλος,
αφού αντέξεις επί δύο ώρες ιππόδρομο και κούρσες, σε κάνει να αναρωτηθείς
αγγλιστί «So what?»!

Είναι η τρίτη, η τέταρτη, δεν ξέρω κι εγώ ποια φορά, που το ίδιο θέμα, το ίδιο
στόρι, το ίδιο όνομα και το ίδιο μικρόσωμο αλλά πεισματάρικο τετράποδο –
προερχόμενα όλα από το ομότιτλο μυθιστόρημα της Λόρας Χίλενμπραντ –
μεταφέρεται στην οθόνη. Ο βαθύτερος λόγος είναι προφανής: The American dream.
Δηλαδή, ρηξικέλευθος επιχειρηματίας στην εποχή του New deal (τέλη δεκαετίας
του ’30), παρέα με μονόφθαλμο τζόκεϊ και με τη βοήθεια ενός ασπρομάλλη
ασήμαντου προπονητή, ποντάρει τα ρέστα του σε μια χαμένη ιστορία. Ένα
παραπεταμένο άλογο της δεκάρας αποδεικνύεται τέρας ταχύτητας και αντοχής. Με
το εξής ανταγωνιστικό χάρισμα, για να πεισμώσει και για να τα δώσει όλα,
πρέπει να βλέπει τον αντίπαλό του δίπλα. Έτσι, όσο ο αντίπαλος αυξάνει
ταχύτητα τόσο ο γεννημένος πρωταθλητής φουλάρει τη μηχανή. Μέχρι ποιου
σημείου; Εις το διηνεκές. Το μυστικό της ελεύθερης αγοράς. H εξέλιξη είναι
ζήτημα κούρσας και η πρόοδος συνδυασμός ταχύτητας, πείσματος και αντοχής.

«Το μεγάλο φαβορί». Ιπποτροφείο του American dream

Έτσι, το Seabiscuit καταρρίπτει όλα τα ρεκόρ, κατατροπώνει γιγαντόσωμο
τετράποδο ενός αλαζόνα μεγιστάνα και εγκαθίσταται στο πρώτο σκαλί όλων των
ιπποδρομιών ολόκληρης της Αμερικής. Που πάει να πει: η έξυπνη ιδέα και το
μοτίβο «αγόραζε φτηνά και πούλα ακριβά» είναι η μηχανή που έσπρωξε και
σπρώχνει τις ΗΠΑ στο Διάστημα! Και όπως γράφει το δελτίο Τύπου, «Οι
πιθανότητες ήταν μηδαμινές. Το όνειρο έμοιαζε απραγματοποίητο. Κι όμως, με
κάποιον τρόπο, τελικά, έγινε πραγματικότητα»!

H απλοϊκή ιδεολογική συνταγή διασώζεται από βέβαιη πανωλεθρία και από
ατελείωτα γιούχα χάρη στις σκηνοθετικές ικανότητες του Γκάρι Ρος. Συνδυάζοντας
το πνεύμα του παλιομοδίτικου Χόλιγουντ με την «ελευθερία» της σύγχρονης
αφήγησης και με τη συνδρομή ενός εξαιρετικού καστ, με κορυφαίο τον Τζεφ
Μπρίτζες, ακολουθούμενο από τον Τόμπι Μαγκουάιρ και τον Κρις Κούπερ,
καταφέρνει, σαν απρόβλεπτο και καθαρόαιμο αουτσάιντερ, να μετατρέψει την
πανωλεθρία σε αξιοπρεπή ισοπαλία!

Ο κύκλος των χαμένων ευκαιριών

Είπανε ότι το «Mona Lisa smile» του Μάικ Νιούελ είναι το θηλυκό φλιπσάιντ του
«Κύκλου των χαμένων ποιητών». Γράψτε λάθος. Απλώς είναι η ταινία των χαμένων
ευκαιριών.

Πρώτη ευκαιρία. Να γίνει δράμα με σάρκα και οστά. Στον δρόμο ξαλάφρωσε και
μεταποιήθηκε προς κομεντί και συμπληρώθηκε με κοσμικές στήλες! Δεύτερη
ευκαιρία. Να αποκαλυφθεί η ιεραποστολική διαδρομή μιας καθηγήτριας της τέχνης
που θέλει ν’ αλλάξει τον κόσμο, δηλαδή να μετατρέψει τις μαθήτριές της από
υποψήφιες νύφες «με πιάνο και γαλλικά» σε αυτόνομα, αυτόφωτα και ενσυνείδητα
όντα. Στον δρόμο, η διδασκαλία εξαφανίζεται και αντ’ αυτής λαμβάνουν χώρα
αρραβώνες, γάμοι και χωρισμοί. Ευκαιρία τρίτη (ερμηνευτική). Επιτέλους, η
Τζούλια Ρόμπερτς να αποδείξει το δραματικό της χάρισμα. Στον δρόμο
εκτροχιάστηκε ακολουθώντας τον συρμό των χαμένων ευκαιριών. A, ξέχασα το
στόρι. Να δεις τι είναι… A, ναι. H Τζούλια Ρόμπερτς του 1954 – όταν στην
Αμερική όλα τά ‘σκιαζε η μακαρθική φοβέρα και τα πλάκωνε η υστερική σκλαβιά –
προσλαμβάνεται υπό προθεσμία σε κολέγιο αυστηρών, λευκών, συντηρητικών αρχών.
Το πρώτο πράγμα που κάνει είναι να προσπαθήσει να μεταμορφώσει τα… ντουβάρια
σε ανθρώπους. Τίποτα αυτά. Οπότε, τι να κάνει; Το ρίχνει στον έρωτα με τον
καθηγητή των Ιταλικών και για να περνάει η ώρα μπαινοβγαίνει στους γάμους των
μαθητριών της. Με άλλα λόγια, όχι άνθρακας… λαπάς ο θησαυρός!

Ευκαιρίες σε ναρκοπέδιο

H «Γαμήλια νάρκη» του Δημήτρη Ινδαρέ, ένας ακόμα κρίκος (ενίοτε κεφάτος και
αστείος) στην αλυσίδα των χαμένων ελληνικών ευκαιριών. Οπλισμένος απλώς με μια
έξυπνη ιδεούλα και μερικές χαριτωμένες ατάκες, εφόρμησε και έπεσε στο
ναρκοπέδιο της τηλεοπτικής κομεντί. Δεν τον λυπάμαι. Γιατί από τα λάθη του
μαθαίνει κανείς!

Ασυνήθιστο τετράγωνο συσκευασμένο σε συνηθισμένο (και καλοφτιαγμένο) επεισόδιο
τηλεοπτικής σειράς. Το ζεύγος κοιμάται αλλά δεν «κοιμάται» στο ίδιο κρεβάτι.
Εργασιομανής η σύζυγος (Ναταλία Στυλιανού), περίλυπος ο σύζυγος (Φάνης
Μουρατίδης). Οπότε ο κουμπάρος (Αλέξανδρος Λογοθέτης) συμβουλεύει τον σύζυγο
να επιδοθεί στο σπορ του ξεχαρμανιάσματος με μανούλιον εκ Σερβίας (Άννα
Ντιμίτριεβιτς). H συνέχεια είναι αναμενόμενη. H κουμπάρα την πέφτει στον
κουμπάρο και ο σύζυγος στην μπέιμπι σίτερ. Στο μεσοδιάστημα η σύζυγος, επειδή
πιστεύει πως ο κουμπάρος κοιμάται με την αλλοδαπή, αρχίζει να εκδηλώνει έντονα
συμπτώματα ζηλοτυπίας. Και στο τέλος η Σέρβα, λόγω εγκυμοσύνης, αναγκάζει το
ελληνικό τρίγωνο να αναρωτηθεί: άραγε το… μούλικο τίνος να είναι; Του
συζύγου ή του κουμπάρου;

«Γαμήλια νάρκη»: Ο κουμπάρος, η κουμπάρα και ο… κερατάς

Ο στόχος είναι προφανής: το παροιμιώδες ερωτικό μπλέξιμο όπου στο τέλος όλοι
και όλες πίπτουν επί της ιδίας κλίνης. Όμως το ύφος είναι διαφορετικό. Και από
το αλμοδοβαροειδές της Μαλέα και από τον κυνισμό του Λαζόπουλου. Χαμηλοί
τόνοι, ανθρώπινες ανάγκες, καθημερινές συμπτώσεις. Ο Λαζόπουλος πλαγίως…
καταγγέλλει. H Μαλέα κοροϊδεύει. Ο Ινδαρές… θωπεύει. Επομένως ευκαιρία, να
συσταθεί μια, ας πούμε, λιγότερο μπαλαφάρικη κομεντί. Πώς όμως; Πάντως όχι με
τηλεοπτικά δεκανίκια. H αχίλλειος πτέρνα του ελληνικού κινηματογράφου. Με λίγα
λόγια, ο Ινδαρές είτε από στενότητα παραγωγής είτε από προχειρότητα,
εγκατέλειψε την ιδέα του και τις προθέσεις του και έσπρωξε τους ήρωές του στο
ναρκοπέδιο της ελληνικής τηλεόρασης. Για να το πω αυθορμήτως, όπως το έζησα
στο Φεστιβάλ Θεσσαλονίκης. Μερικές φορές γέλασα, άλλες έπληξα και, στο τέλος,
όταν έφυγα, σκέφτηκα: ούτε σε χαλάει ούτε σε πολυφτιάχνει!

Άνευ λόγου και αιτίας

«H αποζημίωση» («Paycheck»). Θριλεράκι φαντασίας και… γλωσοδεσίας του
Τζον Γου με τον Μπεν Άφλεκ σε ρόλο «δεν ξέρω ποιος είμαι και πού πάω».
Μηχανικός του μέλλοντος «συλλαμβάνει» τη μηχανή του χρόνου. Και επειδή είναι
άκρως επικίνδυνο να γνωρίζουμε τι μέλλει γενέσθαι, αποφασίζει να την
καταστρέψει. Λάθος. Πρώτα την… ταινία.

«Το σημάδι της φάλαινας» («The whale rider») από τη Νέα Ζηλανδία με
σκηνοθέτη κάποιον Νίκι Κάρο. Μικρό κορίτσι των Μαόρι μεγαλώνει με τον παππού
του που ψάχνει να βρει τον επόμενο σωτήρα και αρχηγό της φυλής. Αληθινά σας
λέω, ακόμη δεν κατάλαβα ποια ακριβώς είναι η βαθύτερη ανάγκη που το έσπρωξε
μέχρι… Ελλάδα!

Τα Oscar της εβδομάδας

Ταινίας: «Ο δρόμος προς τη Δύση»

Σεναρίου – Σκηνοθεσίας: Κυριάκος Κατζουράκης

Φωτογραφίας: «Ο δρόμος προς τη Δύση»

Σάουντρακ: Πάλι ο «Δρόμος»

Ρεσιτάλ ερμηνείας: Κάτια Γέρου (στον δρόμο προς τη δόξα)

Πεθαμένων ευκαιριών: «Το χαμόγελο της Μόνα Λίζα»

Τηλεκομεντί: «Γαμήλια νάρκη»

Ιπποδρόμου: «Το μεγάλο φαβορί»

Αουτσάιντερ: Τζεφ Μπρίτζες (το… φαβορί)

Τεράτων: «Ο σχιζοφρενής δολοφόνος με το πριόνι»

Γλωσσοδέτη: «H αποζημίωση»

Άνευ λόγου και αιτίας: «Το σημάδι της φάλαινας»