Σενάρια ζωής και… νερού στον Άρη

Ο καθηγητής David Southwood, διευθυντής ερευνών στην Ευρωπαϊκή Επιτροπή Διαστήματος (δεξιά), δείχνει στη Γερμανίδα υπουργό Επιστημών Edelgar Bulmahn τη φωτογραφία από τον κρατήρα Albor Tholus του Άρη και την ανεμοθύελλα σκόνης που περίμεναν να συναντήσουν εκεί

Περιγράφουν μια «παράξενη και αλλόκοτη» έκταση. Οι φωτογραφίες απεικονίζουν το
αμερικανικό διαστημικό σκάφος Opportunity στα βάθη ενός κρατήρα με διάμετρο 20
εκατοστά, ο οποίος βρίσκεται μέσα σ’ έναν μεγαλύτερο, βάθους ενός χιλιομέτρου.
«Βρήκαμε τα στοιχεία που ψάχναμε», λέει με ενθουσιασμό η Jennifer Trosper, η
οποία ελέγχει την αποστολή στο Jet Propulsion Laboratory της NASA, στην
Καλιφόρνια.

Στην περιοχή που προσεδαφίστηκε το Opportunity υπάρχουν αποθέματα αιματίτη,
ενός πετρώματος που συχνά υποδηλώνει την παρουσία νερού σε υγρή μορφή. Οι
επιστήμονες περίμεναν να βρουν ξηρό πάγο (στερεό διοξείδιο του άνθρακα), στον
βόρειο πόλο, όπου είναι χειμώνας. Το ευρωπαϊκό διαστημικό σκάφος Mars Express,
όμως, εντόπισε παγωμένο νερό στον νότιο πόλο, όπου είναι καλοκαίρι! Οι ειδικοί
περιγράφουν την ανακάλυψή τους ως «απρόσμενη», όχι όμως αρκετά ώστε να δώσει
απαντήσεις.

«Δεν αρκεί όμως η επιβεβαίωση της ύπαρξης νερού για να οδηγήσει με ασφάλεια
στο συμπέρασμα πως ο Άρης μπορεί να φιλοξενεί ζωή – έστω και μικροβιακή», λέει
ο κ. Διονύσης Σιμόπουλος, διευθυντής στο Ευγενίδειο Πλανητάριο. «Κι αυτό
γιατί, για να υπάρξει ζωή, απαιτούνται πολύ μεγάλες ποσότητες νερού να
παραμείνουν στην επιφάνεια, σε υγρή μορφή, ώστε να επιτρέψουν τη δημιουργία
ανόργανων ενώσεων, οι οποίες θα επαναληφθούν τρισεκατομμύρια φορές επί
εκατοντάδες εκατομμύρια χρόνια».

Ωστόσο, ο καθηγητής David Southwood, διευθυντής Ερευνών στην Ευρωπαϊκή
Επιτροπή Διαστήματος, δηλώνει έκπληκτος. «Δεν περίμενα αποτελέσματα τόσο
σύντομα, σε λιγότερο από ένα μήνα από τότε που το Mars Express μπήκε σε τροχιά
γύρω από τον Άρη», λέει. «Επιπλέον, επειδή στο νότιο ημισφαίριο του Άρη είναι
καλοκαίρι, δεν περιμέναμε να βρούμε εύκολα ίχνη νερού. Αυτό σημαίνει είτε πως
ο νότιος πόλος του πλανήτη είναι πιο ψυχρός απ’ όσο νομίζαμε, είτε ότι το νερό
είναι περισσότερο απ’ όσο είχαμε προβλέψει».

Ντοκουμέντο: H φωτογραφία και οι πρώτες αναλύσεις του δείγματος νερού που βρέθηκε στον νότιο πόλο του Άρη, όπως την αποτύπωσε το σύστημα OMEGA της Ευρωπαϊκής Επιτροπής Διαστήματος

H ποσότητα του νερού φαίνεται να καθορίζει τις επιστημονικές εξελίξεις.
Οι Ευρωπαίοι συνεχίζουν να ερευνούν τον νότιο πόλο του Άρη, ενώ οι Αμερικανοί
εστιάζουν στον κρατήρα Gusev. Όπως σημειώνει ο Dr. Steve Squyres, από το
Πανεπιστήμιο Cornell, ο οποίος έχει την ευθύνη για τον έλεγχο των οργάνων στο
διαστημικό σκάφος Spirit και στο δίδυμό του Opportunity, «βρισκόμαστε διαρκώς
μπροστά σε στοιχεία που άλλοτε μας ξαφνιάζουν κι άλλοτε μας προβληματίζουν».

Υπάρχουν κοίτες ποταμών και σημεία όπου είναι εμφανής η διάβρωση λόγω ρέοντος
υγρού. Τα στοιχεία δείχνουν πως κάποτε ο πλανήτης ήταν πολύ θερμότερος (σχεδόν
όπως η Γη). Οι επιστήμονες πιθανολογούν πως μπορεί πράγματι κάποτε η
θερμοκρασία στον Κόκκινο Πλανήτη να ήταν υψηλότερη, ίσως λόγω ηφαιστειακής
δραστηριότητας ή αλλαγών στην κλίση του άξονά του. Τότε, θα πρέπει να έρρεαν
μεγάλες ποσότητες νερού στην επιφάνειά του.

Πάντως σήμερα, η ατμόσφαιρα που περιβάλλει τον Άρη δεν μπορεί να
διατηρήσει κλίμα αρκετά θερμό για να υπάρξει νερό σε υγρή μορφή. H θερμοκρασία
στον Κόκκινο Ππλανήτη κυμαίνεται από 20 βαθμούς Κελσίου το πρωί, έως 140
βαθμούς Κελσίου κάτω από το μηδέν το βράδυ. «Ο εντοπισμός νερού σε παγωμένη
μορφή, δεν μπορεί να οδηγήσει σε συμπεράσματα. Για να δημιουργηθούν οι βάσεις
της ζωής (τα αμινοξέα, οι πρωτεΐνες), χρειάζεται νερό σε υγρή μορφή, ώστε να
μπορέσει να λειτουργήσει ως καταλύτης, ως διαλυτικό για τα ανόργανα
συστατικά», σημειώνει ο κ. Σιμόπουλος.

Μάλλον δεν θα βρεθούν ούτε μικρόβια στο Άρη. Τονίζει το «μάλλον» στην εκτίμηση
που επιχειρεί ο κ. Σιμόπουλος. Γιατί η εξέλιξη της τεχνολογίας και τα
ρομποτικά διαστημικά οχήματα αφήνουν πλέον όλους τους δρόμους προς την
εξερεύνηση ανοιχτούς. «Το σίγουρο είναι πως θα πρέπει να ξέρουμε με βεβαιότητα
αν υπάρχει ζωή ή όχι στον Κόκκινο Πλανήτη, πριν αποτολμήσουμε να στείλουμε
ανθρώπους να περπατήσουν στην επιφάνειά του. Γιατί, αν τυχόν υπάρχουν τελικά
μικροβιακές μορφές ζωής, δεν μπορούμε να ρισκάρουμε τη μεταφορά τους στο γήινο
περιβάλλον (κάτι που θα συμβεί αυτόματα με την επιστροφή των υποτιθέμενων
πρώτων επισκεπτών του Άρη στη Γη)».

«Αποξηραμένες κοίτες ποταμών»

Οι επιστήμονες της Ευρωπαϊκής Επιτροπής Διαστήματος παρατηρούν με θαυμασμό τις
φωτογραφίες υψηλής ανάλυσης που έστειλε το Mars Express μέσω του συστήματος
φωτογραφικής αποτύπωσης HRSC. Ολόκληρη η σειρά των φωτογραφιών απεικονίζει
περίπου 1,87 εκατομμύρια τετραγωνικά χιλιόμετρα της επιφάνειας του Κόκκινου
Πλανήτη. Εκεί αποτυπώνονται σημεία που μοιάζουν με αυτό που στη Γη θα
περιέγραφε κανείς ως «αποξηραμένες κοίτες ποταμών». «Νομίζω οι φωτογραφίες
επιβεβαιώνουν τις υποψίες πως κάποτε έρρεαν μεγάλες ποσότητες νερού στην
επιφάνεια του Άρη», λέει ο Gerhard Neukum, υπεύθυνος για το σύστημα HRSC της
Ευρωπαϊκής Επιτροπής Διαστήματος.

«Οι ανθρώπινες σχέσεις εμποδίζουν την αποικία»!

«Θα πρέπει να ξέρουμε με βεβαιότητα αν υπάρχει ζωή ή όχι στον Άρη πριν αποτολμήσουμε να στείλουμε ανθρώπους», λέει ο διευθυντής του Ευγενίδειου Πλανητάριου κ. Διονύσης Σιμόπουλος

Ακόμη κι αν λυθούν όλα τα προβλήματα, τα επιστημονικά, τα τεχνολογικά, τα
πρακτικά, μένουν ως τροχοπέδη τα… ψυχολογικά! «H μεγαλύτερη δυσκολία στη
δημιουργία μιας μελλοντικής αποικίας στον Άρη είναι οι ανθρώπινες σχέσεις»,
τονίζει ο κ. Σιμόπουλος. «Ένα ταξίδι στη Σελήνη διαρκεί τρεις ημέρες. Ένα
ταξίδι στον Άρη διαρκεί έξι με οκτώ μήνες – πολύ μεγάλο χρονικό διάστημα για
να βρίσκεται κανείς με τους ίδιους ανθρώπους σε χώρο εξαιρετικά περιορισμένο.
Επιπλέον, οι ταξιδιώτες προς τον Άρη (όπως και τα διαστημικά σκάφη) είναι
ευάλωτοι στα… τερτίπια του Ήλιου. Ηλιακές εξάρσεις, εκρήξεις και εκτοξεύσεις
υλικών, όπως αυτές που σημειώθηκαν πρόσφατα, μπορεί να αποδειχθούν
καταστροφικές, αν δεν δημιουργηθούν ειδικά προστατευτικά κουβούκλια».

25 αποστολές ώς το 1999

H τεχνολογία νίκησε την προκατάληψη και τον φόβο. Μέχρι τις αρχές του 2000, η
εξερεύνηση του Άρη έμοιαζε με «άπιαστο όνειρο» για τους ειδικούς. Όταν τον
Δεκέμβριο του 1999 χάθηκε το διαστημικό ρομπότ Polar Lander, η επιτυχία του
Pathfinder, έναν χρόνο νωρίτερα (το 1998) ξεχάστηκε. Έμεινε μόνον η
στατιστική, σύμφωνα με την οποία δύο στις τρεις αποστολές στον Άρη ήταν
καταδικασμένες σε αποτυχία.

H εικόνα άλλαξε μόλις τις προηγούμενες ημέρες, αν και η αδυναμία επαφής με το
ευρωπαϊκό διαστημικό σκάφος Beagle ΙΙ ξανάφερε στον νου τις μεγάλες δυσκολίες.
«Πολλοί βιάστηκαν να πουν πως το διαστημικό πρόγραμμα της Ευρώπης απέτυχε»,
σημειώνει ο κ. Διονύσης Σιμόπουλος. «Αντιθέτως, το μισό πρόγραμμα συνεχίζεται
και μάλιστα, μέσω του ευρωπαϊκού διαστημικού σκάφους Mars Express ήρθαν στο
φως οι ανακαλύψεις για την ύπαρξη νερού».

Από το 1962 έως το 1999, Ρώσοι και Αμερικανοί είχαν στείλει στον Κόκκινο
Πλανήτη συνολικά 25 αποστολές. Δέκα από αυτές απέτυχαν παταγωδώς. Πολλά σκάφη
διαλύθηκαν πριν φθάσουν, άλλα χάθηκαν για καιρό. Αρκετές από τις αποστολές
αυτές, είτε δεν έστειλαν σημαντικά στοιχεία στη Γη, είτε η έρευνά τους
διήρκεσε ελάχιστες μόνον ημέρες (όπως εκείνη του Mars 5 των Σοβιετικών που
ξεκίνησε στις 25 Ιουλίου του 1973 για να φθάσει στον Άρη στις 2 Δεκεμβρίου του
’74, χωρίς καμία άλλη συνέχεια).

«Είδαν» αρδευτικά έργα

Στη φαντασία των ανθρώπων, ο Άρης… κατοικείται από παλιά. Πριν από περίπου
100 χρόνια, πολλοί είχαν πιστέψει ότι στην επιφάνειά του βρίσκονται «κανάλια».
Δεν επρόκειτο για εικασίες, αλλά για «παρατηρήσεις». Αστρονόμοι της εποχής
είχαν «δει» πάνω στην επιφάνεια του Κόκκινου Πλανήτη ένα σύστημα από κανάλια –
κάτι σαν ένα τεράστιο αρδευτικό έργο με τεχνητές διώρυγες. H παρατήρηση
οδήγησε τότε σε μια σειρά από ιστορίες, καθώς μία αντίστοιχη κατασκευή δεν θα
μπορούσε παρά να είναι συνέπεια της ύπαρξης αναπτυγμένου πολιτισμού πάνω στον
πλανήτη.

LINKS

http: //www.mars.jpl.nasa.gov/

http: //www.esa.int/export/SPECIALS/Mars-Express/index.html

http: //www.marsprogram.jpl.nasa.gov/express/