O επαναστάτης Γκρέκο

Στο «Όραμα του Αγίου Ιωάννη» (Το Άνοιγμα της Πέμπτης Σφραγίδας) του Δομήνικου Θεοτοκόπουλου, έργο του 1608-14, ο Σεζάν «είδε» τις «Λουόμενές» του στις τρεις γυμνές γυναικείες μορφές

Για πρώτη φορά στην ιστορία των εκθέσεων – μονογραφιών που έχουν αφιερωθεί
στον Ελ Γκρέκο, στην έκθεση που κλείνει σήμερα στο Μητροπολιτικό Μουσείο της
Νέας Υόρκης, η οποία διατρέχει τα έργα-σταθμούς της πορείας του, η πορεία
τούτη αρχίζει το 1541, έτος της γέννησης του, στον Χάνδακα, το Ηράκλειο της
Κρήτης.

Γιος φοροεισπράκτορα των Βενετών, ο Δομήνικος Θεοτοκόπουλος είχε υψηλή
κοινωνική θέση και έχαιρε μεγάλης εκτιμήσεως, ενώ ήταν ήδη ακριβοπληρωμένος
μετρ, όταν ζωγράφιζε – στα 22 του – την «Κοίμηση της Θεοτόκου» (ταξίδεψε στη
Νέα Υόρκη από τη Μητρόπολη της Σύρου), στην οποία εντοπίζεται η διάθεση του
ζωγράφου να δώσει ένα αναγεννησιακό άγγιγμα στις λεπτομέρειες του πίνακα, όπως
γράφει ο Souren Melikian στην «International Herald Tribune».

H πρώτη «επανάσταση» του Δομήνικου Θεοτοκόπουλου ήταν ενάντια στα στερεότυπα
της ορθόδοξης εικονογραφίας. H πρώτη λάμψη της ζωγραφικής του μεγαλοφυΐας
εντοπίζεται σε μια απεικόνιση του «Θεοβάδιστου Όρους Σινά» από το μουσείο του
Ηρακλείου. Πρόκειται για ένα δοκίμιο για την εξπρεσιονιστική διάθεση. Οι τρεις
βουνοκορφές στον πίνακα, που μοιάζουν να μετεωρίζονται κάτω από τον ουρανό,
είναι ζωγραφισμένες με κίτρινο, πορτοκαλί, καφέ και μαύρο.

Ο Γκρέκο, αφού πρώτα εγκαταστάθηκε στη Βενετία όπου είχε γνωριμία με το έργο
τού Τισιάνο, μετακόμισε στη Ρώμη, ετέθη υπό την προστασία του καρδινάλιου
Αλεσάντρο Φαρνέζε, αλλά παρ’ ότι έγινε μέλος της συντεχνίας των ζωγράφων έφυγε
κακήν κακώς, αφού αμφισβήτησε δημόσια τον Μιχαήλ Άγγελο για το έργο του «H
τελευταία κρίση».

Στο Τολέδο, με τον καιρό, ο Ελ Γκρέκο ξέφυγε ακόμα περισσότερο από τα κυρίαρχα
ρεύματα των καιρών του. H επιμήκυνση των μορφών του έγινε ακραία. Ο Σεζάν
εντυπωσιάστηκε από τις τρεις γυμνές γυναίκες στον πίνακα του «Οράματος του
Αγίου Ιωάννη» (που βλέπει την Αποκάλυψη) και οι «Λουόμενές» του έχουν μια
εξαιρετική συγγένεια μ’ αυτά τα γυμνά.

Ο Ελ Γκρέκο πιθανότητα ήταν ο πρώτος Ευρωπαίος καλλιτέχνης που απεικόνισε μια
καθιστή μορφή, αποδίδοντας μάλλον μια εντύπωση, παρά απεικονίζοντας τη
λεπτομέρεια. Ο πάτερ Ορτένσιο Φελίξ Παραβιτσίνο, έργο του 1509, αναγγέλλει τη
σοβαρή ζωγραφική τού Μανέ, τα αδιαπέραστα μάτια, την παλέτα του μαύρου άσπρου,
τις πλατιές πινελιές στα ενδύματα, όλα αυτά που υπογραμμίζουν την ομοιότητα.
Όταν πέθανε, το 1614, ο αουτσάιντερ Γκρέκο είχε ασπασθεί τον καθολικισμό. Όμως
είχε ήδη ρίξει το σπέρμα μιας επανάστασης που θα ανέτρεπε την ευρωπαϊκή τέχνη
ύστερα από 250 χρόνια.