Άβυσσος η ψυχή του ανθρώπου

Άβυσσος η ψυχή του ανθρώπου και ο Ρώσος Αλεξάντερ Σοκούροφ μάς αποκαλύπτει
έναν καθαρό κόσμο αισθημάτων με απόλυτη, ανιδιοτελή αγάπη και απέραντη θλίψη.
Αυτόν της «Μητέρας και γιου» (Mother and son), την ημέρα του οριστικού
χωρισμού τους με τον θάνατο της πρώτης. Όγδοη ταινία στην καριέρα του
μοναχικού δημιουργού – παραγωγής ’96 – που πρωτοπαρουσιάστηκε στο Φεστιβάλ
Βερολίνου και έγινε αφορμή να μαθευτεί στη Δύση η ύπαρξη του «διαδόχου» του
Αντρέι Ταρκόφσκι… Το πλατύ ελληνικό κοινό γνώρισε πέρυσι τον Αλεξάντερ
Σοκούροφ με το πρωτοποριακό φιλμ του «Ρωσική κιβωτός» – θα προβάλλεται μαζί με
το «Μητέρα και γιος» – που κόντρα σε όλες τις προβλέψεις όχι μόνο δεν πέρασε
απαρατήρητο, αλλά κατάφερε να παίζεται επί μήνες στις ελληνικές οθόνες και να
κόψει πάνω από 100.000 εισιτήρια!

Να πούμε από την αρχή ότι το «Μητέρα και γιος» είναι για
«προχωρημένους» σινεφίλ. Κι αυτό, όχι γιατί είναι δυσνόητο και δύσκολο στην
ανάγνωσή του. Το αντίθετο, μάλιστα. Πρόκειται για ένα φιλμ σαν αποσβολωτικό
κομμάτι δωματίου απίστευτης ηρεμίας και μοναξιάς. Ένα φιλμ για τον Θάνατο, την
Αγάπη και την Χάρι. Ένα φιλμ σαν ουράνιο τόξο, πάνω στο οποίο διαγράφεται το
μονοπάτι μέσω του οποίου μπορεί να επικοινωνήσουν οι άνθρωποι με το Θείο. Κάτι
που πριν από 20 ή 30 χρόνια δεν ήταν τόσο ακατόρθωτο στον κινηματογράφο που
«ψαχνόταν»… Σήμερα όμως, με την κυριαρχία τών φαστ-φουντ φιλμ, η
παρακολούθηση ενός φιλμ σαν αυτό μοιάζει για τον σινεφίλ σαν… άθλος του
Ηρακλή. Γιατί η «παγκοσμιοποίηση» του κινηματογράφου – βλέπε Χόλιγουντ –
οδήγησε στην εξαφάνιση των αισθητικών και εκφραστικών αναζητήσεων. Αυτές,
πλέον, περιορίζονται μόνο στην τεχνολογική τελειοποίηση του σινεμά, σαν να
πρόκειται για το Διαδίκτυο ή τον υπολογιστή και όχι για τέχνη.

Ο θάνατος εισβάλλει στην απόλυτη και ανιδιοτελή αγάπη της «Μητέρας και – του – γιου» και ο Αλεξάντερ Σοκούροφ συνθέτει ένα φιλμ απέραντης και ερμητικά κλειστής θλίψης

«Γι’ αυτό η ταινία του Σοκούροφ είναι μια μικρή “επαναστατική” πράξη
στο τετριμμένο του καιρού μας. Οι αφετηρίες του βρίσκονται στη ζωγραφική και
λογοτεχνική παράδοση του 19ου αίωνα – Γερμανοί και Ρώσοι ζωγράφοι, Τσέχωφ και
Ντοστογιέφσκι. Κινείται σ’ ένα μοναδικό κινηματογραφικό σύμπαν», επεμβαίνει η
Αντιγόνη, η φίλη που βλέπουμε μαζί τις δημοσιογραφικές προβολές. Και μας
θυμίζει τα λόγια του Ίνγκμαρ Μπέργκμαν για τον Σοκούροφ: «Το έργο του είναι
απρόσμενα γοητευτικό και σπάει τους κανόνες σε κάθε επίπεδο».

«Μια ταινία δεν είναι δυνατόν να γίνει ποτέ “αντανάκλαση της ζωής”. Ένα
φιλμ είναι κάτι άλλο, μια ειδική μορφή ζωής, που μπορεί να υπάρχει μεταξύ Θεού
και ανθρώπων», έχει πει ο Σοκούροφ. Και το «Μητέρα και γιος» εκφράζει απόλυτα
αυτή την άποψη. H αγάπη μεταξύ Μητέρας και Γιου ξεπερνά την συνηθισμένη αγάπη.
H πρώτη γίνεται η μάνα-γη που πεθαίνει και ο δεύτερος ο καρπός της που θρηνεί
την απώλειά της. Γι’ αυτό και η φύση παίζει κυρίαρχο ρόλο στο φιλμ. Μια φύση
που κλαίει και σε κάνει να ανατριχιάσεις με το μοιρολόι της. Σαν να
παρακολουθείς τα Θεία Πάθη. Μόνο που στη θέση του Χριστού είναι η Παναγία!

Κάποτε στην Αμερική (του μεροκάματου)

«Ξέρεις γιατί την λένε Αμερική; Γιατί είναι για μερικούς», είχε πει στον
αδελφό μου ο θείος μας ο Ηλίας και τα λόγια του μου στριφογύριζαν στον νου στη
διάρκεια της προβολής τού «In America», του Ιρλανδού Τζιμ Σέρινταν… Και ο
σκηνοθέτης των ταινιών «Το αριστερό μου πόδι», «Εις το όνομα του πατρός», που
έχουν κερδίσει Όσκαρ, αφηγείται την προσωπική – το φιλμ έχει πολλά βιωματικά
στοιχεία του – και συναισθηματικά ωμή ιστορία μιας οικογένειας που ανακαλύπτει
την ψυχή της στην Αμερική…

Μπερδεμένα συναισθήματα στο «In America», του Τζιμ Σέρινταν

Το να κάνεις μια καινούργια αρχή είναι το κλασικό αμερικανικό όνειρο. Και η
οικογένεια της ταινίας – ζευγάρι Ιρλανδών με τις δύο κόρες του – φτάνει σε μία
χαοτική νεοϋορκέζικη πολυκατοικία γεμάτη junkies, drag queens και πλήθος άλλων
εκκεντρικών χαρακτήρων. Και το κυνήγι του μεροκάματου αρχίζει. Αντίθετα, οι
μικρές κόρες νιώθουν «όπου γη και πατρίς» και μια ευκαιρία να ξεπεράσουν στη
νέα πατρίδα το σοκ του παρελθόντος από την απώλεια του μικρού αδελφού τους,
που έχει στοιχειώσει ανάμεσά τους…

H σεναριακή ιδέα – έχουν βοηθήσει στο σενάριο και οι κόρες του σκηνοθέτη -, οι
προθέσεις και η σκηνοθετική ικανότητα του Τζιμ Σέρινταν θα μπορούσαν να μας
δώσουν ένα άκρως μοντέρνο φιλμ στο «πανάρχαιο» πρόβλημα των μεταναστών στη Νέα
Ήπειρο… Από τη στιγμή, όμως, που μπερδεύονται στο στόρι διάφορα μεταφυσικά,
«μαγικά», ερωτικά και θριλερικά τερτίπια, για να κάνουν οικείο στην
αμερικανική πιάτσα το φιλμικό πιάτο, το αποτέλεσμα μένει μετέωρο. Δεν πατάει
πουθενά. Δεν είναι ούτε «δράμα μεταναστών», ούτε ερωτικό, ούτε μεταφυσικό
θρίλερ. Είναι, απλώς, μία από τις πιο αδύνατες ταινίες του σκηνοθέτη. Πολύ
καλή στον ρόλο της συζύγου η Σαμάνθα Μόρτον και οι μικρές αδελφές, Σάρα και
Έμα Μπόλτζερ.

H ζωή είναι ένα τραγούδι

Να και ένα γυναικείο φιλμ που «αγιοποιεί» την ανδρική επιπολαιότητα, η οποία
γίνεται η γέφυρα για να συμφιλιώσει την κόρη με τη μάνα… Κι αυτό είναι το
πιο αξιοπρόσεκτο και πρωτόγνωρο στοιχείο της Ελληνίδας σκηνοθέτιδος Ελισάβετ
Χρονοπούλου στην πρώτη μεγάλου μήκους ταινία της «Ένα τραγούδι δεν φτάνει»,
που άξιζε βράβευση μα αγνοήθηκε από την Επιτροπή των Κρατικών Βραβείων του
υπουργείου Πολιτισμού.

Σαν προσωπική εγκατάλειψη εκλαμβάνει η 8χρονη της ταινίας τη σύλληψη της
28χρονης μάνας της από τη χούντα – βρισκόμαστε στην Αθήνα του ’72… – καθώς
από τη μια στιγμή στην άλλη βρίσκεται εντελώς μόνη της. H ανασφάλεια και ο
φόβος γίνονται στην καρδούλα της θυμός, που δεν θα μπορέσει να ξεπεραστεί όταν
αυτή θα αποφυλακιστεί. Και θα χρειαστεί να περάσουν πολλά χρόνια για να την
αποδεχτεί… Αντίθετα ο σύζυγος, που είναι τυπικό παράδειγμα του καλού, αγαθού
και αφόρητα επιπόλαιου αρσενικού, θα σταθεί δίπλα στη μικρή κόρη του
εντυπωσιάζοντας τους πάντες. Αν και ο αρσενικός… αυθορμητισμός του θα
λυγίσει κάτω από το «προστατευτικό» βάρος τής καλύτερης φίλης της γυναίκας του
και θα το «κάνει» μαζί της…. Τι κι αν έρθει η μεταπολίτευση του ’74 και η
ζωή πάρει άλλη τροπή… H μικρή θα συνεχίσει να κρατάει κλειστές όλες τις
«πόρτες» της ψυχής της προς τη μάνα της… Μέχρι να γίνει και η ίδια μάνα, και
να καταλάβει αυτό που μόνο η μάνα και κανείς άλλος δεν νιώθει για το σπλάχνο
που φέρνει στη ζωή…

«Ένα τραγούδι δεν φτάνει», αλλά η πρώτη μεγάλου μήκους ταινία της Ελισάβετ Χρονοπούλου, με τους Γιάννη Κοκιασμένο, Γωγώ Μπρέμου, στέκεται άνετα πάνω από τη βάση…

«Αυτό που είναι αξιοπρόσεκτο στην ταινία της Χρονοπούλου, είναι το πόσο καλά
σκιαγραφούνται οι χαρακτήρες των ανδρών – και κυρίως του πατέρα, που τον
παίζει έξοχα ο Γιάννης Κοκιασμένος, σύζυγος της σκηνοθέτιδος και όχι ηθοποιός!
Αντίθετα, το μεγάλο πρόβλημα της ταινίας είναι το “μίσος” της κόρης προς τη
μητέρα της. Και καλά όταν αυτή είναι μικρή, η διαφορά μεταξύ φυλάκισης και
εγκατάλειψης δεν διαφέρουν στο μυαλουδάκι της… Μα αυτός ο ανταγωνισμός
παρατραβάει. Και δεν δικαιολογείται σεναριακά», παρατηρεί ο Δημήτρης, ο
δεύτερος φίλος που βλέπουμε μαζί τις ταινίες στις δημοσιογραφικές προβολές…

«Κάνεις λάθος. Οι σχέσεις μάνας και κόρης είναι πάντα από τεταμένες ως και
“αγεφύρωτες”, αν κάτι πάει στραβά μεταξύ τους. Και το τραύμα που παθαίνει η
μικρή δεν ξεπερνιέται εύκολα», αντιλέγει η Αντιγόνη…

Πέρα από τα επιμέρους προβλήματα – συμφωνώ με τον Δημήτρη – σημασία έχει ότι η
ταινία της Ελισάβετ Χρονοπούλου είναι «πλήρης» και ώριμη για πρώτη δουλειά
ενός σκηνοθέτη.

Καταπιεσμένη από την ελευθερία της

H νικήτρια της «Σκοτεινής πλευράς του πάθους» (In the cut) είναι, μεταφορικά
και κυριολεκτικά, η Μεγκ Ράιαν. Τόσο γιατί «σηκώνει» μόνη της όλη την ταινία
και κάνει μια εμφάνιση που δεν το περιμένεις απ’ αυτήν, όσο και σεναριακά,
καθώς στο φινάλε ης ταινίας καταφέρνει να εξοντώσει τα «φαντάσματα» που την
καταπιέζουν…

Όσο για την χαμένη της ταινίας, είναι, δυστυχώς, η Νεοζηλανδή σκηνοθέτις Τζέιν
Κάμπιον – «Ένας άγγελος στο τραπέζι μου», «Μαθήματα πιάνου» κ.ά. – που κάνει
εδώ ένα συνηθισμένο «ερωτικό θρίλερ» από την γυναικεία πλευρά… Αλλά η
σύγκριση της ταινίας της με το «Αναζητώντας τον Μίστερ Γκούντμπαρ» του
Ρίτσαρντ Μπρουκς, με την Ντάιαν Κίτον και τον Ρίτσαρντ Γκιρ στο ξεκίνημά του,
που είχε την ίδια «προβληματική», είναι εις βάρος της.

Μία Μεγκ Ράιαν (δεξιά) όπως δεν την έχουμε ξαναδεί, στη «Σκοτεινή πλευρά του πάθους»της Τζέιν Κάμπιον

H Μεγκ Ράιαν, λοιπόν, είναι μια μοναχική και «μοντέρνα» Νεοϋορκέζα καθηγήτρια
– τον ρόλο ήταν να τον παίξει η Νικόλ Κίντμαν. Δημιουργεί ερωτική σχέση με
έναν σκληρό αστυνομικό – τον ερμηνεύει ο Μαρκ Ραφάλο που θυμίζει τον Μπαρτ
Ρέινολντς στα πολύ νιάτα του – ο οποίος ερευνά τη δολοφονία μιας γυναίκας στη
γειτονιά της… Και μέσα απ’ αυτή τη σχέση θα βρουν ευκαιρία να βγουν στην
επιφάνεια όλες οι σεξουαλικές και καταπιεσμένες φαντασιώσεις της… Παρά τα
σεναριακά κλισέ των αντίστοιχων «ερωτικών θρίλερ», το φιλμάρισμα της Τζέιν
Κάμπιον είναι το μόνο που δείχνει την επιδεξιότητά της.

Γνώρισε… στενά 14.000 γυναίκες!

Ασφαλώς δεν υπάρχει λάτρης του πορνό που να μην ξέρει τι εστί Τζον Χολμς,
καθώς ήταν ο αδιαμφισβήτητος σταρ των αμερικανικών πορνοταινιών στις δεκαετίες
του ’60 και του ’70. Αρκεί να πούμε ότι είχε πρωταγωνιστήσει σε 2.000
πορνοταινίες, είχε προσόντα… 30 πόντων και οι φήμες έλεγαν πως είχε κάνει
έρωτα με 14.000 γυναίκες!

Ένα τέτοιο «φαινόμενο» δεν θα μπορούσε, βέβαια, να το αφήσει ανεκμετάλλευτο –
ακόμα και μετά θάνατον – η αμερικανική κινηματογραφική παραγωγή, που είναι η
τρίτη βιομηχανία σε εισροή κεφαλαίου στις ΗΠΑ. Δυστυχώς, η ταινία «Άγριες
νύχτες» (Wonderland), με τη ζωή του, που σκηνοθέτησε ο Τζέιμς Φοξ, είναι ένα
νερόβραστο φιλμ. Δεν καταφέρνει να ζωντανέψει τίποτα από την παράνομη και
ταραγμένη – πολύ πιθανόν και… σχιζοφρενή – προσωπικότητα του Τζον Χολμς, που
ήταν βουτηγμένος στα ναρκωτικά και τη διαφθορά. Και, βέβαια, ο ωραίος Βαλ
Κίλμερ που επελέγη για τον ρόλο, είναι ο πιο ακατάλληλος – αν και το πρόβλημα
αφορά απόλυτα την ανικανότητα του σκηνοθέτη.

Τα Oscar της εβδομάδας

Μοναχικής διαδρομής: «Μητέρα και γιος» του Αλεξάντερ Σοκούροφ

Προδομένων ονείρων: «Ένα τραγούδι δεν φτάνει», της Ελισάβετ Χρονοπούλου

Αναζήτησης ονείρου: «In America» του Τζιμ Σέρινταν

Μπερδέματος… προθέσεων: Στον Ιρλανδό Τζιμ Σέρινταν

Αβάσταχτης ελαφρότητας: «H σκοτεινή πλευρά του πάθους», της Τζέιν
Κάμπιον

Νέου Μπαρτ Ρέινολντς: Ο Μαρκ Ραφάλο στη «Σκοτεινή πλευρά…»

Ανέλπιστης ερμηνείας: H Μεγκ Ράιαν στην ίδια «Σκοτεινή πλευρά…»

Εικονικού… πορνοστάρ: Ο Βαλ Κίλμερ στις «Άγριες νύχτες»