Ο υποδειγματικός συγγραφέας

«Πού οδεύει η λογοτεχνία;» ρωτούν με αγωνία κριτικοί και συγγραφείς. H πιο
προφανής και δραματική απάντηση, όπως μας θυμίζει ο Μπλανσό, θα ήταν: «η
λογοτεχνία οδεύει προς τον εαυτό της, προς την ουσία της – τον αφανισμό». Αυτό
φαίνεται να είναι το νόημα της περίφημης φράσης του Χέγκελ, «η τέχνη είναι,
και παραμένει για μας, κάτι που ανήκει στο παρελθόν», φράση που ειπώθηκε
παραδόξως ενώπιον του Γκαίτε, όταν ο Ρομαντισμός βρισκόταν στο αποκορύφωμά
του· όταν η ποίηση, η μουσική και οι πλαστικές τέχνες δηλαδή χάριζαν στον
δυτικό πολιτισμό έργα που έμελλε να αποδειχτούν κλασικά. Ο Χέγκελ γνώριζε
ασφαλώς ότι η τέχνη δεν θα πέθαινε, ότι νέα έργα ήταν προορισμένα να
γεννηθούν, ωστόσο ο ίδιος πίστευε ότι ήταν κάτι που ανήκει αποκλειστικά στο
παρελθόν. H τέχνη δεν ήταν πια σε θέση να υπηρετεί το απόλυτο, να
ευθυγραμμίζεται με τους σκοπούς της ιστορίας. H δύναμη και αξία της βρισκόταν
εντοιχισμένη στα Μουσεία. Μπορεί οι άνθρωποι να επιμένουν να δοξάζουν
συγγραφείς, ζωγράφους και μουσικούς, να οργανώνουν παραστάσεις, αναγνώσεις,
εκθέσεις για να δείξουν ότι η τέχνη παραμένει χρήσιμη και ωφέλιμη, αλλά η
ιστορία έχει δυστυχώς εκδώσει την ετυμηγορία της.

Γιατί, όμως, να αποδεχτεί κανείς αυτή την ετυμηγορία; H λογοτεχνία, αλλά και
οι άλλες τέχνες, φαίνεται να δίνουν μιαν άλλη απάντηση. H καλλιτεχνική
δημιουργία, καθώς η ιστορία έστρεψε αλλού το βλέμμα της, αποτόλμησε μια
αποφασιστική, ριψοκίνδυνη τομή: ο συγγραφέας παραχώρησε την προνομιούχο θέση
του στην ίδια τη λογοτεχνία, ο παντοδύναμος δημιουργός, στο έργο. Με τον
Μαλλαρμέ, αυτόν τον «υποδειγματικό ποιητή», η ποίηση αναλαμβάνει για πρώτη
φορά (από την εποχή της Αναγέννησης) τις ευθύνες της απέναντι στον ίδιο της
τον λόγο. Απαξιώνοντας να περιγράψει ή να αναλύσει κάτι που βρίσκεται «εκεί
έξω», να θεμελιώσει γενικές αρχές ή να κατασκευάσει καθολικές γενικεύσεις,
αρκείται να στοχάζεται τον εαυτό της. Αυτή η εντυπωσιακή μεταστροφή της
σύγχρονης τέχνης, η οποία συντελείται τη στιγμή ακριβώς που η ιστορία φαίνεται
να επιφορτίζει την ανθρωπότητα με νέα καθήκοντα, θα μπορούσε να εκληφθεί ως
αντίδραση ή ως απόπειρα να διεκδικήσει η τέχνη, μέσω της αποστασιοποίησής της,
μιαν άλλη δικαίωση. Κάποιοι συγγραφείς θ’ απαντήσουν στις εκκλήσεις της
ιστορίας σωπαίνοντας (Ρεμπώ), ή απορρίπτοντας ό,τι τους καθορίζει (Μπωντλαίρ).
Όμως, στην περίπτωση του Μαλλαρμέ, η τέχνη δεν αναζητά αυτά τα καταφύγια.
Αντίθετα, αγωνίζεται να διασώσει το έργο, όχι το πρόσωπο, το έργο, που έχει ως
προορισμό του τον εαυτό του – την τέχνη επομένως – και το οποίο αποτελεί την
ύψιστη κατάφαση.

Είναι ένας δύσκολος αγώνας, ο πιο δύσκολος, αφού όλα, τέχνη, αλήθεια,
ηθικότητα και πάνω από όλα η ουσία της γλώσσας, τίθενται υπό αμφισβήτηση. Μόνο
το έργο έχει σημασία, η κατάφαση εντός και διά των λέξεων. Αυτό είναι το
καθήκον του συγγραφέα: να απαντά στο ερώτημα περί του μέλλοντος της
λογοτεχνίας, μέσω ενός έργου που λογοδοτεί μόνο στην ουσία του και επομένως
υπερασπίζεται την τιμή της λογοτεχνίας θέτοντάς τη διαρκώς υπό αίρεση. Αν το
παρελθόν της λογοτεχνίας οφείλει να το προϋποθέτει, το μέλλον της πρέπει ήδη
να το περιέχει.

(Υστερόγραφο στο τελευταίο μέγα λογοτεχνικό «ζήτημα» που ανέδειξε η τρέχουσα
εφημεριδογραφία. Πιστεύει πράγματι κανείς ότι ο Μιχαηλίδης και δυο – τρεις
άλλοι ομήλικοί του είναι μόνοι; Ξεχνάμε τους κατά τι πρεσβυτέρους τους από
τους οποίους πήραν τη σκυτάλη; Μήπως δεν είναι παρά νεόκοποι Σμιθ που το
«Μάτριξ» της λογοτεχνίας μας επιμένει ν’ αναπαράγει διαρκώς;)

Ο Χάρης Βλαβιανός είναι ποιητής και διευθύνει το περιοδικό «Ποίηση».