Eίδαν τα μάτια μας ανακαλύψεις

H ολοκλήρωση της χαρτογράφησης του ανθρώπινου DNA ήταν μία από τις
σημαντικότερες και πιο ελπιδοφόρες ειδήσεις του 2003. Υπήρξαν όμως και άλλες
σπουδαίες επιστημονικές ανακαλύψεις και ανακοινώσεις τη χρονιά που φεύγει, οι
οποίες ανοίγουν νέους δρόμους στην επιστήμη. H προσπάθεια για τη δημιουργία
τεχνητής ζωής στο εργαστήριο, η φωτογράφιση του σύμπαντος σε νηπιακή ηλικία,
ένα μικρόβιο που ανεβάζει το ανώτατο όριο θερμοκρασίας για την ύπαρξη ζωής,
απολιθώματα στην Αφρική που απαντούν στα ερωτήματα για την πρώτη εμφάνιση του
ανθρώπου, τα πρώτα ίχνη ανθρώπινης δημιουργίας, το γονίδιο των σπρίντερ, τα
μυστικά της ταρίχευσης των αρχαίων Αιγυπτίων, ρομποτικοί μύες από μέταλλο, η
εξάπλωση νέων ψηφιακών δικτύων, εγκαταστάσεις ενέργειας από τα κύματα και η
χρήση καυσίμων από υδρογόνο είναι κάποιες από τις σημαντικές στιγμές της
χρονιάς στον κόσμο της έρευνας.

«TA NEA» παρουσιάζουν μερικά από τα σπουδαιότερα επιστημονικά επιτεύγματα του
2003 με τη βοήθεια διακεκριμένων επιστημόνων, ανάμεσά τους οι Τζον Πέρι
Μπάρλοου, πρωτοπόρος του Ίντερνετ και συνιδρυτής του Ιδρύματος Ηλεκτρονικών
Συνόρων, Δημήτρης Νανόπουλος, ακαδημαϊκός και καθηγητής Φυσικής στο
Πανεπιστήμιο του Τέξας, Χρίστος Παπαδημητρίου, καθηγητής στο Τμήμα Επιστήμης
των Υπολογιστών στο Πανεπιστήμιο της Καλιφόρνιας στο Μπέρκλεϊ, Άρης Πατρινός,
υπεύθυνος του Γραφείου Βιολογίας και Περιβαλλοντικής Έρευνας του Τομέα
Επιστημών στο αμερικανικό υπουργείο Ενέργειας και Στέλιος Ψωμάς,
περιβαλλοντολόγος, που διετέλεσε διευθυντής του ελληνικού γραφείου της
Greenpeace.

ΡΟΜΠΟΤΙΚΗ

Ακόμη πιο ανθρώπινη

Τα ρομπότ έκαναν κι αυτά ένα βήμα κοντύτερα στην «ανθρώπινη διάσταση», με τη
βοήθεια των δημιουργών τους. Επιστήμονες ανακάλυψαν ότι εγχύοντας
ηλεκτροχημικό φορτίο σε πορώδες μεταλλικό νανο-υλικό προκαλείται αλλαγή στις
διαστάσεις του. Ανάλογα με το πώς διαχέονται τα αρνητικά και θετικά φορτία στο
μέταλλο, αυτό συστέλλεται ή διαστέλλεται. H διαδικασία προσομοιώνει με αρκετή
ακρίβεια τη λειτουργία των μυϊκών ινών όταν αντιδρούν στα σήματα που τους
στέλνει το νευρικό σύστημα. Με απλά λόγια, τα ρομπότ ίσως μελλοντικά
αποκτήσουν το αντίστοιχο των ανθρώπινων μυών.

ΠΑΛΑΙΟΑΝΘΡΩΠΟΛΟΓΙΑ

«Είμαστε όλοι Αφρικανοί»

Τα κρανία του Homo Sapiens Idaltu, ηλικίας 160.000 ετών, που ανακαλύφθηκαν το καλοκαίρι στην Αιθιοπία οδηγούν τους ερευνητές στο συμπέρασμα ότι ο σύγχρονος άνθρωπος πρωτοεμφανίστηκε στην αφρικανική ήπειρο

Ο σύγχρονος άνθρωπος κατάγεται από την Αφρική, απέδειξαν φέτος αρκετές νέες
έρευνες και ευρήματα παλαιοανθρωπολόγων. Ο άμεσος πρόγονός μας, λοιπόν,
εμφανίστηκε και εξελίχθηκε στην αφρικανική ήπειρο και όχι σε πολλές ηπείρους
ταυτόχρονα, λένε οι επιστήμονες. Σημαντικότερα στοιχεία από όλες τις φετινές
ανακαλύψεις θεωρούνται τρία απολιθωμένα ανθρώπινα κρανία που βρέθηκαν το
καλοκαίρι στην περιοχή Χέρτο Μπούρι της Αιθιοπίας, από διεθνή επιστημονική
ομάδα. H ηλικία των κρανίων προσδιορίζεται σε 154.000 – 160.000 χρόνια. Παρ’
όλο που τα κρανία είναι μακρύτερα και πιο γερά από τα σημερινά, οι επιστήμονες
αντιμετωπίζουν τους κατόχους τους ως τους παλαιότερους Homo Sapiens που έχουν
βρεθεί μέχρι σήμερα. Αρκετά χιλιόμετρα βορειότερα, ένα ροζ τσεκούρι ίσως
αποτελεί την παλαιότερη απόδειξη ανθρώπινης δημιουργίας. Ισπανοί επιστήμονες
το ανακάλυψαν σε αρχαιολογικό χώρο της περιοχής Αταπουέρκα και πιθανολογούν
ότι είναι το πρώτο κτέρισμα σε ανθρώπινη κηδεία. H ηλικία του προσδιορίζεται
στα 350.000 χρόνια και δημιουργός του φαίνεται πως είναι ένας πρόγονος του
πρωτόγονου Homo Sapiens, ο οποίος οδηγεί στον σύγχρονο άνθρωπο.

ΚΟΣΜΟΛΟΓΙΑ

Είδαμε το σύμπαν… νήπιο

Το αρχαιότερο φως του σύμπαντος φωτογράφισε φέτος η NASA, αποκαλύπτοντάς το για πρώτη φορά στα επιστημονικά μάτια όπως ήταν… νήπιο – μόλις 380.000 ετών

Στην Κοσμολογία ανήκει μία από τις σπουδαιότερες στιγμές του 2003. H πρώτη
φωτογραφία του σύμπαντος σε νηπιακή ηλικία, που τράβηξε ένα διαστημικό όχημα
της NASA επιβεβαιώνοντας για πρώτη φορά θεωρίες δεκαετιών. Σύμφωνα μάλιστα με
τον Δημήτρη Νανόπουλο, ακαδημαϊκό και καθηγητή Φυσικής στο Πανεπιστήμιο του
Τέξας, «πρόκειται για την πιο σημαντική ανακάλυψη των τελευταίων 50 ετών». Τα
όργανα του οχήματος WMAP κατέγραψαν το παρελθόν του χρόνου και του χώρου στο
σύμπαν, 380.000 χρόνια μετά τη γένεσή του. Με τα δεδομένα που συνέλεξαν,
έδειξαν στους επιστήμονες τι συνέβη κατά τη γένεση του σύμπαντος, πριν από
13,7 δισ. χρόνια, όταν δημιουργήθηκε η ύλη. Φανέρωσαν επίσης το επίπεδο σχήμα
του σύμπαντος.

Επίσης, τα πειράματα της NASA αποκάλυψαν τι συνέβη αμέσως μετά τη μεγάλη
έκρηξη που το δημιούργησε. Τρισεκατομμυριοστά του δευτερολέπτου μετά το Μπινγκ
Μπανγκ, στη διαδικασία διαστολής του σύμπαντος, δημιουργήθηκαν τα αστέρια. Με
βάση τα νέα στοιχεία, πολλοί ερευνητές επιβεβαίωσαν ότι η σκοτεινή ενέργεια,
που αποτελεί το 73% του σύμπαντος, επιταχύνει την επέκτασή του.

ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΑ

Λύθηκε ένα αίνιγμα αιώνων

Γερμανοί ερευνητές ανακάλυψαν το μυστικό της μουμιοποίησης των αρχαίων Αιγυπτίων. Πολλές μούμιες διατηρήθηκαν σε τόσο καλή κατάσταση χάρη στο ξύλο του κέδρου

Ακόμα ένα επιστημονικό μυστικό αιώνων αποκαλύφθηκε τη φετινή χρονιά: η
μέθοδος που χρησιμοποιούσαν οι Αιγύπτιοι για να διατηρήσουν τόσες μούμιες σε
εξαιρετική κατάσταση επί χιλιάδες χρόνια. Γερμανοί χημικοί ανακάλυψαν ότι το
κλειδί είναι το απόσταγμα ξύλου κέδρου, το οποίο χρησιμοποιούνταν ως
συντηρητικό.

Οι ερευνητές αναπαρήγαγαν μία αρχαία επεξεργασία του ξύλου του κέδρου και
βρήκαν ότι περιέχει ένα χημικό συντηρητικό που ονομάζεται γουαϊάκη. Οι ουσίες
αυτές είχαν εξαιρετικά ισχυρή αντιβακτηριακή επίδραση χωρίς να βλάπτουν τον
ιστό του σώματος. Μέχρι τώρα, οι αιγυπτιολόγοι πίστευαν ότι το λάδι της
ταρίχευσης προερχόταν από αγριοκυπαρίσι και όχι από τον κέδρο.

ΒΙΟΛΟΓΙΑ

Πιο κοντά στη δημιουργία ζωής!

H ομαδική προσπάθεια ερευνητών για το DNA σε δεκάδες επιστημονικά εργαστήρια όλου του κόσμου εγκαινιάζει μία νέα ελπιδοφόρο εποχή σε πολλούς κλάδους της επιστήμης. Οι πρωτεργάτες του προγράμματος για το ανθρώπινο γονιδίωμα ανακοίνωσαν φέτος την ολοκλήρωση της αποκωδικοποίησης του DNA. Από αριστερά: Φράνσις Κόλινς, Άρης Πατρινός και Κρεγκ Βέντερ

H αρχή μιας νέας εποχής για την επιστήμη ανακοινώθηκε τον περασμένο Απρίλιο
στην Ουάσιγκτον. Ο χάρτης του ανθρώπινου γονιδιώματος ολοκληρώθηκε και μάλιστα
δυόμισι χρόνια νωρίτερα από το προβλεπόμενο. H ημέρα συνέπεσε με τον εορτασμό
των 50 χρόνων από την ανακάλυψη της δομής του DNA από τους Τζέιμς Γουάτσον και
Φράνσις Κρικ. Επιστήμονες από έξι χώρες (ΗΠΑ, Βρετανία, Ρωσία, Κίνα, Ιαπωνία,
Γαλλία, Γερμανία) έδωσαν τον τελικό χάρτη του ανθρώπινου DNA, ο οποίος ανοίγει
τον δρόμο για εντυπωσιακά επιτεύγματα της επιστήμης και θέτει τα θεμέλια για
τη βελτίωση της ποιότητας της ζωής μας. Οι επιστήμονες διάβασαν και έβαλαν στη
σωστή σειρά τρία δισεκατομμύρια γράμματα του ανθρώπινου γονιδώματος, έχοντας
ολοκληρώσει το 99% της αλληλουχίας με ακρίβεια 99,9%. Από εκεί κι έπειτα,
ερευνητές σε πολλές επιστήμες όπως Βιολογία, Ιατρική, Βιοτεχνολογία, Χημεία,
Μαθηματικά, Φυσική, του Περιβάλλοντος, των Υπολογιστών και της Πληροφορίας
έχουν αρχίσει τον αγώνα δρόμου για την εκμετάλλευση των νέων δεδομένων. Στόχοι
τους, η ανακάλυψη γονιδίων που ευθύνονται για ασθένειες, νέων μεθόδων
διαγνώσεων, φαρμάκων, μεθόδων καθαρισμού του περιβάλλοντος, εναλλακτικών
μορφών καθαρής ενέργειας και πολλοί άλλοι.

Αλλά κι άλλες εξελίξεις στον χώρο της Μοριακής Βιολογίας έχουν κλέψει φέτος
την παράσταση. Τα πετυχημένα βήματα για τη δημιουργία τεχνητής ζωής στο
εργαστήριο εντυπωσίασαν τον επιστημονικό κόσμο. Εκεί έχουν ρίξει το βάρος τους
αρκετοί από τους πρωτεργάτες του προγράμματος για το ανθρώπινο γονιδίωμα, όπως
οι Κρεγκ Βέντερ και Άρης Πατρινός. H μεγάλη επιτυχία τους πριν από έναν μήνα
ήταν η εργαστηριακή σύνθεση βακτηριοφάγων, δηλαδή ιών που μολύνουν βακτήρια.
Οι έρευνες έχουν στόχο τη σύνθεση τεχνητών μικροβίων, που θα βοηθήσουν στην
παραγωγή καθαρής ενέργειας (για παράδειγμα υδρογόνου), την απομόνωση του
διοξειδίου του άνθρακα από την ατμόσφαιρα (για την καταπολέμηση των κλιματικών
αλλαγών) και τον καθαρισμό της περιβαλλοντικής ρύπανσης, που είναι κατάλοιπο
του Ψυχρού Πολέμου. Οι ζωντανοί μικροοργανισμοί στο εργαστήριο θα γίνονται
κατά παραγγελία, έχοντας τονισμένα κάποια έμφυτα ή τεχνητά χαρακτηριστικά που
βοηθούν σε συγκεκριμένες διαδικασίες.

Δύο ακόμα φετινές ειδήσεις από τη Βιολογία αξίζουν της προσοχής μας.
Επιστήμονες από το Πανεπιστήμιο της Μασαχουσέτης ανακάλυψαν ένα μικρόβιο που
ζει στις πιο αντίξοες συνθήκες και ανατρέπει τα γνωστά μέχρι σήμερα όρια για
την ύπαρξη ζωής στον πλανήτη. Το μονοκύτταρο μικρόβιο με την προσωρινή
ονομασία «Είδος 121» μπορεί να επιβιώσει ακόμα και στους 121 βαθμούς Κελσίου.
Μέχρι τώρα, οι ερευνητές πίστευαν ότι το ανώτατο όριο θερμοκρασίας που
επιτρέπει την ύπαρξη ζωής είναι οι 113 βαθμοί. H ανακάλυψη οδηγεί σε νέες
γνώσεις για το πού και πότε εμφανίστηκε ζωή στη Γη, αλλά και την πιθανότητα
ύπαρξης ζωής σε άλλους πλανήτες.

Το μυστικό των σπρίντερ αποκαλύφθηκε χάρη στην επιστήμη. Αυστραλοί επιστήμονες
ανακάλυψαν ότι σχεδόν όλοι οι μεγάλοι σπρίντερ (το 95%) διαθέτουν ένα ή δύο
ζεύγη ενός γονιδίου που ονομάζεται άλφα ακτινίνη 3, το οποίο ίσως είναι το
κλειδί για τις ταχύτητές τους. Αντίθετα, το γονίδιο εμφανίζεται σε ελάχιστους
δρομείς μεγάλων αποστάσεων.

ΕΝΕΡΓΕΙΑ

Ανάβει, ανάβει η… θάλασσα

Ηλεκτρική ενέργεια από τα κύματα παρήγαγαν υπεράκτιοι σταθμοί στο Ντέβον της Βρετανίας

Μεγάλη κινητικότητα παρουσιάστηκε το 2003 στον ενεργειακό τομέα. Για πρώτη
φορά, σταθμοί στην ανοιχτή θάλασσα παρήγαγαν ηλεκτρισμό χρησιμοποιώντας
ενέργεια από τα κύματα. H εγκατάσταση έγινε στο Ντέβον της Βρετανίας και η
πιλοτική παραγωγή έφθασε τα 300 KW.

Πρόοδος σημειώθηκε και στα εναλλακτικά καύσιμα με υδρογόνο και κυψέλες
καυσίμου. Λεωφορεία που κινούνται με αυτά τα καύσιμα άρχισαν δρομολόγια σε
εννέα πόλεις της Ευρώπης και στην Ιαπωνία. Επίσης, άνοιξαν τα πρώτα πρατήρια
με υδρογόνο στην Ισλανδία.

Τέλος, επιστήμονες ανακάλυψαν έναν νέο τρόπο παραγωγής ηλεκτρικής ενέργειας,
που δεν ρυπαίνει και δεν απαιτεί μηχανισμούς και χημικές ουσίες. H νέα συσκευή
λειτουργεί με νερό που κυλάει μέσα από μικρούς σωλήνες.

ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ

Μια «επικηρυγμένη» εικασία

Μετά το θεώρημα του Φερμά, που αποδείχθηκε με καθυστέρηση αιώνων το 1999,
ακόμα μία απόδειξη τάραξε τον κόσμο των μαθηματικών. Πρόκειται για την εικασία
του Πουανκάρ, ένα από τα πέντε μαθηματικά προβλήματα, η λύση των οποίων έχει
«επικηρυχθεί» με ένα εκατομμύριο δολάρια από το Ινστιτούτο Κλέι. Τη λύση βρήκε
ο Τζ. Πέρελμαν από το Ινστιτούτο Στέκλοβ της Αγίας Πετρούπολης και το
Πανεπιστήμιο της Καλιφόρνιας στο Μπέρκλεϊ. Όπως εξηγεί ο κ. Παπαδημητρίου,
πρόκειται για μία εικασία στην τοπολογία, τον κλάδο που εξετάζει τις ποιοτικές
διασυνδέσεις στον χώρο. Λέει ότι δεν υπάρχει άλλος τρισδιάστατος χώρος που να
μοιάζει με τη σφαιρική επιφάνεια. Ήταν γνωστό ότι αυτό ισχύει για τις άλλες
διαστάσεις, αλλά η απόδειξή του για την τρίτη διάσταση ήταν η πιο δύσκολη.

ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΚΗ

Δίκτυα ανταλλαγής και «ισότητας»

H ανάπτυξη δικτύων όπως το Kazaa, αλλάζει το σκηνικό της ψηφιακής εποχής

Οι εξελίξεις στα δίκτυα εξακολουθούν να κρατούν τα ηνία στον χώρο της
πληροφορικής. H ανάπτυξη δύο νέων κατηγοριών δικτύων, η οποία άρχισε πέρυσι
και συνεχίστηκε φέτος με αμείωτο ρυθμό, αλλάζει το σκηνικό της ψηφιακής
εποχής. H πρώτη κατηγορία είναι τα δίκτυα «peer-to-peer» ή «Ρ2Ρ», σε ελεύθερη
μετάφραση δίκτυα μεταξύ ίσων, όπως για παράδειγμα το KaZaa, το δίκτυο
ανταλλαγής μουσικών και κινηματογραφικών αρχείων. Σύμφωνα με τον κ.
Παπαδημητρίου, αυτά αναπτύσσονται πάνω στο Ίντερνετ και «χτίζουν έναν μαζικό
και κοινωνικό τρόπο διαμοίρασης των αγαθών, όπως υπολογιστική ισχύς, μνήμη,
τραγούδια, βίντεο κ.λπ. Το δεύτερο είδος είναι τα δίκτυα «Ad Hoc», ή «εκεί και
ως έτυχεν». Πρόκειται για υπολογιστές ελάχιστης ισχύος, οι οποίοι επικοινωνούν
μεταξύ τους και «όταν τα σπείρουμε οπουδήποτε, δημιουργούν ένα δίκτυο».