ΟYMΠEPTΟ EKΟ Bιβλίο: ένα καταπιεστικό μάθημα ελευθερίας

«Το βιβλίο ανήκει σε εκείνη την κατηγορία πραγμάτων που άπαξ και επινοήθηκαν, δεν βελτιώθηκαν περαιτέρω – όπως το σφυρί ή το μαχαίρι», λέει ο Ουμπέρτο Έκο στη διάλεξή του στην Νέα Βιβλιοθήκη της Αλεξάνδρειας για το μέλλον του βιβλίου

Μπορούν τα ηλεκτρονικά μέσα να καταστήσουν άχρηστα τα βιβλία; Μπορεί το
Ίντερνετ να ενταφιάσει τη λογοτεχνία ή και να εξαφανίσει την ίδια την ιδέα της
συγγραφής;

Με αυτά τα προκλητικά για την περίσταση ερωτήματα, άνοιξε ο Ουμπέρτο Έκο τη
διάλεξή του στη νέα Βιβλιοθήκη της Αλεξάνδρειας. Διάλεξη που καλύπτει όλο το
εύρος των σχετικών ζητημάτων: από τη σχέση της γραφής με τη μνήμη μέχρι την
επίδραση κάθε νέας τεχνολογίας στα παλαιότερα δεδομένα. Από το θέμα της
εξαφάνισης ή μη του βιβλίου ως αντικειμένου μέχρι τις ελευθερίες που έχει ο
αναγνώστης, τόσο στην ερμηνεία κάθε κειμένου όσο και στην ανασύνθεσή του.

«Το να ξαναχτίσεις σήμερα μία από τις μεγαλύτερες παγκοσμίως βιβλιοθήκες
μοιάζει με πρόκληση, την ώρα που αρκετοί μιλούν για “τον θάνατο του βιβλίου”»,
λέει ο Ιταλός διανοούμενος. Βέβαια, προσθέτει χαριτολογώντας, ακόμη και αν το
βιβλίο ήταν νεκρό, θα έπρεπε οι βιβλιοθήκες να υπάρχουν ως μουσεία, κατά τον
ίδιο τρόπο που φυλάσσεται η Ροζέτα, ώστε να διατηρούνται τα ίχνη του
παρελθόντος. Είναι όμως πιο αισιόδοξος. Πιστεύει ότι το τυπωμένο βιβλίο έχει
μέλλον και ότι οι φόβοι περί της εξαφάνισής του δεν είναι παρά το τελευταίο
παράδειγμα άλλων φόβων, όπως του τρόμου της χιλιετίας για το τέλος κάποιων
πραγμάτων, του κόσμου συμπεριλαμβανομένου.

Σύμφωνα με τον Πλάτωνα (Φαίδρος), όταν ο Ερμής ή Θευθ, που επινόησε,
υποτίθεται, τη γραφή, μίλησε στον φαραώ της Αιγύπτου Θαμούν για το επίτευγμά
του, εκείνος τον επαίνεσε, επειδή η επινόησή του θα βοηθούσε να διατηρηθούν
στη μνήμη πράγματα που αλλιώς θα ελησμονούντο. Από την άλλη όμως, υποστήριξε
ότι θα χανόταν η ικανότητα του ανθρώπου να θυμάται, γιατί δεν θα ασκείτο πια
σε αυτό.

Το κείμενο του Πλάτωνα είναι ειρωνικό, λέει ο Έκο. Παρέθεσε επιχειρήματα κατά
της γραφής, γράφοντας. Αλλά επίσης τα έβαλε στο στόμα του Σωκράτη, ο οποίος
δεν έγραψε. Σήμερα, κανείς δεν συμμερίζεται τις ανησυχίες του φαραώ. Τα βιβλία
είναι μηχανές που παράγουν περαιτέρω σκέψη, δεν σκέφτονται στη θέση μας. Και
χρειάζεται ασκημένη μνήμη για να θυμάσαι βιβλία. Ο φαραώ εξέφρασε απλώς έναν
αιώνιο φόβο: ότι η νέα τεχνολογία θα μπορούσε να σκοτώσει κάτι που θεωρούμε
πολύτιμο.

Στην «Παναγία των Παρισίων» ο Βίκτωρ Ουγκώ αφηγείται την ιστορία του
επισκόπου Κλοντ Φρολό, ο οποίος κοιτάζει θλιμμένα τα καμπαναριά του καθεδρικού
ναού. Βρισκόμαστε στην εποχή που ανακαλύφθηκε η τυπογραφία. Μέχρι τότε η
μελέτη των χειρογράφων ήταν προνόμιο ολίγων. Ο καθεδρικός ναός είχε το
προνόμιο να διδάσκει τη Βίβλο, τις ηθικές αρχές, τις εθνικές ιστορίες. «Ήταν
κάτι σαν συνεχές και αναλλοίωτο πρόγραμμα τηλεόρασης». Ο Φρολό κοιτάζει ένα
τυπωμένο βιβλίο και λέει: «Αυτό θα σκοτώσει ετούτο». Το βιβλίο δηλαδή θα
σκοτώσει τον καθεδρικό ναό. Το αλφάβητο σκοτώνει την εικόνα.

Τη δεκαετία του 1960 ο Μάρσαλ ΜακΛούαν ανήγγειλε την υποκατάσταση του
γραμμικού τρόπου σκέψης που έφερε η τυπογραφία, από την τηλεοπτική εικόνα.
Είναι σαν να έδειχνε την τηλεόραση και να έλεγε: «Αυτή θα σκοτώσει ετούτο»,
δηλαδή το βιβλίο. Σήμερα, το πρόβλημα τού αν τα ηλεκτρονικά μέσα σκοτώνουν το
βιβλίο έχει ποικίλες όψεις. Υπάρχουν, για παράδειγμα, βιβλία που είναι
φτιαγμένα να διαβαστούν συνολικά, και εκείνα που υπάρχουν για να τα
συμβουλευόμαστε.

Ως προς τα δεύτερα: το Ίντερνετ και το hypertext θα ρίξουν οπωσδήποτε σε
αχρησία τις εγκυκλοπαίδειες και τους οδηγούς. Χθες, ήταν δυνατόν να έχεις μία
ολόκληρη εγκυκλοπαίδεια σε CD-ROM. Σήμερα, είναι δυνατόν να την έχεις on-line.
Άλλωστε, οι πολύτομες εγκυκλοπαίδειες είναι για πολλούς όνειρο, διότι
κοστίζουν τόσο οι ίδιες όσο και οι τοίχοι που τις φιλοξενούν. Όσον αφορά τα
βιβλία που προορίζονται να διαβαστούν, ο Έκο μας φέρνει καλά νέα: «Παραμένουν
απαραίτητα, όχι μόνο τα λογοτεχνικά βιβλία αλλά και ό,τι απαιτεί προσεκτική
ανάγνωση. Το να διαβάζεις στην οθόνη του κομπιούτερ δεν είναι το ίδιο με το να
διαβάζεις ένα βιβλίο». Μέχρι τώρα μάλιστα, λέει ο Έκο, το βιβλίο ανήκε σε αυτή
την κατηγορία πραγμάτων που άπαξ και επινοήθηκαν, δεν βελτιώθηκαν περαιτέρω.
Όπως το σφυρί ή το μαχαίρι.

«Διδάσκουν αιτίες και προϋποθέσεις»

Ο Ουμπέρτο Έκο αφιέρωσε ικανό μέρος της ομιλίας του στις δυνατότητες
συμμετοχής του αναγνώστη στο έργο (μέσω απλώς της ερμηνείας ή και μέσω
δημιουργικής παρέμβασης, επιλογής διαφορετικού τέλους κ.λπ.) αλλά και
συλλογικής γραφής, πράγματα που (λέγεται ότι) επιτρέπει τώρα η ηλεκτρονική
εποχή. Θύμισε ότι δεν πρόκειται για κάτι καινούργιο – πέρα από την περίπτωση
της Κομέντια ντελ Άρτε με τις πολλές εκδοχές των έργων, πειραματισμούς είχαν
κάνει οι Στεφάν Μαλαρμέ (στο Le Livre), Ρεϊμόν Κενό, Μαξ Σαπόρτα, Νάνι
Μπαλεστρίνι.

Όλα αυτά τα μετακινούμενα κείμενα, με τις αντιμεταθέσεις σελίδων ή την
τυχαία ανάγνωσή τους, μόνο αυταπάτη ελευθερίας προσφέρουν, λέει ο Έκο. H
μηχανή που παράγει απεριόριστες εκδοχές κειμένων υπάρχει εδώ και χιλιάδες
χρόνια: είναι το ίδιο το αλφάβητο που, με ένα περιορισμένο αριθμό γραμμάτων,
παράγει δισεκατομμύρια κείμενα.

Σε κάθε περίπτωση, όσο και να θέλουμε, υπάρχουν βιβλία που δεν μπορούν και
δεν πρέπει να ξαναγράφονται. Διότι η λειτουργία τους είναι να μας διδάξουν
αιτίες και προϋποθέσεις και μόνο αν τα σεβαστούμε και τα αφήσουμε όπως έχουν,
μπορούν να μας προσφέρουν τη σοφία τους. «Το καταπιεστικό τους μάθημα είναι
απαραίτητο για να φθάσουμε σε ένα ψηλότερο επίπεδο διανοητικής και ηθικής
ελευθερίας», κατέληξε.

INFO

Ολόκληρη η διάλεξη του Ουμπέρτο Έκο δημοσιεύτηκε στην αγγλική γλώσσα από την
εφημερίδα «Al-Ahram Weekly» στη διεύθυνση http: //www.weekly.ahram.org.eg/