Θεσπέσια αστικά πτώματα

O Ηλίας Λογοθέτης με την Αφροδίτη Γρηγοριάδου στην παράσταση «Βικτόρ ή τα παιδιά στην εξουσία»

Την εποχή εκείνη στο θέατρο ο νατουραλισμός έχει παραδώσει το πνεύμα, ο
συμβολισμός έχει σκοντάψει σε αδιέξοδα σκηνικά και μόνο ο εξπρεσιονισμός
κυριαρχεί αποπειρώμενος με τις μεγάλες αντιθέσεις, το άσπρο-μαυρο, τον
γιγαντισμό, τον μυστικισμό και τις μορφολογικές εξάρσεις να συλλάβει νέες
πτυχές, άγνωστες γωνίες της ανθρώπινης υπαρξιακής αγωνίας. Λίγα χρόνια πριν
βέβαια ο Σνίτσλερ πρώτος και ο Λενορμάν αργότερα ψηλαφούν τους χώρους που
ανίχνευε η Ψυχιατρική και αργότερα βυθομέτρησε ο Φρόυντ μετατοπίζοντας τα
κίνητρα των ανθρωπίνων πράξεων στη libido.

Το 1928 η Ευρώπη των διανοουμένων τουλάχιστον βρίσκεται κάτω από τον αστερισμό
της Οκτωβριανής Επανάστασης και γοητεύεται από τον Λένιν και την
πνευματικότητα του Τρότσκι. Φρόυντ και Τρότσκι επηρεάζουν τον γαλλικό
υπερρεαλισμό. Επιθυμία και επανάσταση, ιδού το δίπολο γύρω από το οποίο
κινείται το πιο επαναστατικό πνευματικό κίνημα του 20ού αιώνα. Ο συγγραφέας
του «Βικτόρ», ο Ροζέ Βιτράκ, κατά την ταπεινή μου γνώμη εκκινεί από το πλέον
πρώιμο θεατρικό υπερρεαλιστικό κείμενο. Από τον «Ιμπί τύραννο» του Ζαρί.
Εξάλλου δεν είναι τυχαίο πως ο Αρτό «Ζαρί» είχε ονοματίσει το θέατρό του. Ο
Ζαρί έγραψε το πλέον παραληρηματικό, ανατρεπτικό, ανορθόδοξο σκηνικό τόλμημα
σε ηλικία 15 χρόνων. Ήταν το αναρχικό ξέσπασμα ενός εφήβου και οι
υπερρεαλιστές αργότερα στον Ζαρί και στον άλλον αναρχούμενο παραληρηματικό
έφηβο τον Λοτρεαμόν θα βρουν τους αισθητικούς και ιδεολογικούς προγόνους τους.

Ο Βικτόρ του Βιτράκ, ο εννιάχρονος ήρωας την ημέρα των γενεθλίων του,
είναι μια ανεστραμμένη φιγούρα του Ιμπί. Πάλι θα αναφερθώ στους θεατρικούς
καταλύτες, σε μια εποχή που ο αστικός κώδικας ηθικής, η αστική οικονομία ως
απεικόνιση της κλονισμένης τραπεζικής πίστης και της παραπαίουσας βιομηχανικής
επανάστασης, περνούν την πρώτη και μεγαλύτερη κρίση τους ιδιαίτερα στον πυρήνα
της αστικής κοινωνικής συνθήκης, την οικογένεια.

Ο Βικτόρ είναι το φίδι μέσα στη μυρμηγκοφωλιά, η μύγα που μολύνει το γάλα, ο
κάρφος στον οφθαλμό. Ένας υπερφυσικός έφηβος, μια αηδιασμένη γερασμένη από
αμαρτίες γονέων ψυχή μέσα στο ανήσυχο, ενστικτώδες, ρομαντικό, εύρωστο
σωματάκι ενός παιδιού. Αυτός λοιπόν ο καταλυτικός νεανίας ξεσκεπάζει ηθικές
συμβάσεις, σεμνότυφες συμπεριφορές, μιζέριες, υποκρισίες, φανφαρονισμούς,
ρητορείες της δεκάρας, ασέλγειες που καμώνονται το αντίθετό τους,
σκοπιμότητες, συνωμοσίες σιωπής. Όλο το μαρξιστικό οπλοστάσιο για την αστική
και μικροαστική ηθική γίνεται ομοβροντία σ’ αυτό το εύφορο θεατρικά καλπάζον
κείμενο. Ένας προσεκτικός αναλυτής βλέποντας αυτό το προδρομικό έργο θα
αναγνωρίσει τις οφειλές του Ιονέσκο, του Μπέκετ, του Πίντερ αλλά και των
μεγάλων Πολωνών όπως ο Βίτκιεβιτς και ο Ρουζέβιτς.

Υπάρχει σ’ αυτό το κείμενο ένας καταιγισμός ευρημάτων, μια ανατρεπτική
ειρωνεία, ένα μαύρο χιούμορ αλλά και πολλή απελπισία. Και μόνο το
αριστοφανικότατο μοτίβο της Ίντας Νεκρουά, της μυστηριώδους νεκροπομπού που
ασυστόλως πέρδεται, φτάνει για να αντιληφθεί ο καθένας αυτόν τον έντονο
διονυσιακό οίστρο του Βιτράκ. Πουθενά αλλού σε θεατρικό κείμενο δεν γίνεται
έξοχη, αισθητική και συμβολική, σημειολογική θα έλεγα, ανάδειξη του
υπερρεαλιστικού αιτήματος ότι ουσία της τέχνης είναι το «θεσπέσιο πτώμα».

Το έργο του Βιτράκ, που έχει παιχτεί παλιότερα στον τόπο μας και πάντα έχει
ενθουσιάσει το κοινό, μπορεί να ερμηνευτεί με δύο διαφορετικούς τρόπους.
Επειδή διαδραματίζεται μέσα στο τυπικό αστικό σαλόνι μπορεί να παραπέμψει
στους υποκριτικούς κώδικες του μπουλβάρ, να παιχτεί με τη «σοβαροφάνεια» της
κομψεπίκομψης συμβατικότητας των μικροαστικών ρητορικών συνταγών. Βέβαια αυτή
η βουλεβαρδιέρικη ατμόσφαιρα γίνεται σμπαράλια από την καταλυτική ανορθοδοξία
των αποκαλύψεων του Βικτόρ. Ο άλλος τρόπος είναι να παιχτεί ως γκροτέσκο
εξωστρεφές δρώμενο με έντονες καρικατουρίστικες φιγούρες, ως γελοιογραφία. Για
να παραπέμψω στην ιστορία της ελληνικής γελοιογραφίας, ο ένας τρόπος είναι η
αποτύπωση της αστικής οικογένειας όπως τη σχεδίασε ο Φ. Δημητριάδης
εικονογραφώντας Ψαθά (Μαντάμ Σουσού, οικογένεια Βλαμμένου κ.τ.λ.) και ο άλλος
τρόπος είναι η υπερρεαλιστική αστική κιτσαρία όπως τη σχολίασε ο Μίνως
Αργυράκης.

Ο Γιώργος Μιχαηλίδης στο «Ανοιχτό Θέατρο» έστησε μια παράσταση με βάση τη
δεύτερη εκδοχή. Για να πετύχει και η μία και η άλλη χρειάζεται ηθοποιούς
μαστόρους και γνώστες των στυλ. Και ο Μιχαηλίδης είχε στη διάθεσή του έναν
πράγματι ικανό για παραγωγή ύφους θίασο. Είχε όμως και αξιόλογους συντελεστές
όπως ο μεταφραστής Αλέξανδρος Κοέν που φιλοτέχνησε ένα κείμενο ρέον, με
καλπάζοντες ρυθμούς (άλλης αποτελεσματικότητας από το ιδιοφυές του Παύλου
Μάτεσι, που είχε χρησιμοποιήσει ο Κουν για παράσταση της πρώτης εκδοχής), όπως
η Αγνή Ντούτση που σχεδίασε ένα ευρύχωρο και συνάμα ψυχρό, σαν τα λευκά κελιά,
σαλόνι και κοστούμια με σημασία ειρωνικά σχολιαστική, όπως ο Αντώνης
Μιχαηλίδης που έγραψε μουσικές σημάνσεις παράλληλες με την παράσταση
γελοιογραφικής γραφής.

Υποκριτική τρέλα και φωνητικά τεχνάσματα

Ο Δάνης Κατρανίδης (Βικτόρ) έχει θαυμάσιους καταιγιστικούς ρυθμούς, τρέλα
υποκριτική, αναρχούμενη παρουσία. Έπαιξε με ευφράδεια, αναίδεια αλλά και θεία
αφέλεια τον παραληρηματικό έφηβο καταλύτη.

Ο Ηλίας Λογοθέτης, αυτός ο σπάνιος ηθοποιός ύφους, βρίσκει πάντα το ψαχνό
των ρόλων και τον σημαίνει σκηνικά με συμπεριφορές, χειρονομίες και στάσεις,
με φωνητικά τεχνάσματα που αναδεικνύουν και τον ψυχισμό και το κοινωνικό
στάτους.

Ο Γιώργος Τσιτσόπουλος έπαιξε τον δύσκολο ρόλο του ιλαροτραγικού κερατά με
τον κώδικα του μπουλβάρ και έτσι λειτούργησε ο άλλος έξοχος υφολογικός
καταλύτης μέσα στη γενική αποχαλίνωση.

H Αφροδίτη Γρηγοριάδη έδειξε τη σπάνια κλάση της και την γκάμα των
δυνατοτήτων της. Έπαιξε με στακάτα και κωμικότατες συγκοπές. H Ελένη Κρίτα
αξιοποίησε στο έπακρο τις δυνατότητες της αδίστακτης ανικανοποίητης ερωτικά
μικροαστής Κυριούλας. Ο Γιαννόπουλος, όπως πάντα, μετρημένος, καίριος και
σκηνικά λιτός στον Στρατηγό. H Λίλα Μακράκη τόνισε υπερβαλλόντως το γκροτέσκο
στυλ, σπάζοντας τα όρια ακόμη και της καρικατούρας. H Άντρη Θεοδότου, το
πάρισον του Βικτόρ, είναι μια απόλαυση παίζοντας με δολοφονική αφέλεια την
Εστέρ. Χάρμα. Εύρημα έξοχο ο Στριφτάρης στην Ίντα Νεκρουά. Ύψιστο και
ισορροπημένο μάθημα μαύρου μακάβριου χιούμορ. Μια παράσταση που όντως
αναδεικνύει τον αστικό τραγέλαφο σε δράμα ιδεολογικό!

INFO

«Βικτόρ ή τα παιδιά στην εξουσία» στο «Ανοιχτό θέατρο». Κάλβου 70 – Γκύζη.
Τηλ. 210.6445749