H άλλη «όψη» του Kαβάφη

Προσωπογραφία του Κωνσταντίνου Καβάφη, που έγινε από τον Μίκη Ματσάκη, στην Αλεξάνδρεια το 1932, ένα χρόνο πριν από τον θάνατο του ποιητή

Εβδομήντα χρόνια μετά τον θάνατο του ποιητή Κωνσταντίνου Καβάφη, σε ηλικία 70
ετών, την ημέρα ακριβώς των γενεθλίων του, 29 Απριλίου του 1933, έχουμε πια
την απόσταση του χρόνου να τον δούμε νηφάλια. Να παρακολουθήσουμε μέσα από
τεκμήρια την πορεία του έργου του και τη διαδρομή της ζωής του.

Ο Καβάφης δεν ήταν πάντα ένας γέρος ιδιόρρυθμος, ομοφυλόφιλος ποιητής. Τα
τεκμήρια του έργου και της ζωής του υπάρχουν – συγκεντρωμένα τα περισσότερα
στο Αρχείο Καβάφη του Σπουδαστηρίου Νέου Ελληνισμού που διευθύνει ο Μανόλης
Σαββίδης – και διεκδικούν «μια αυθεντικότητα και σημασία ιδιαίτερη. Είναι αυτά
που διαφυλάχθηκαν από τον ίδιο τον ποιητή και στη συνέχεια από τον κληρονόμο
του», εξηγεί ο κ. Σαββίδης.

Αυτό που δείχνουν τα αρχεία είναι έναν Καβάφη κοσμοπολίτη από τα
γεννοφάσκια του, μεγαλοαστό, υπερήφανο για τη φαναριώτικη καταγωγή του. Έναν
άνδρα που επέλεξε να ζει στην Αλεξάνδρεια, παρ’ ότι η οικογένειά του ξέπεσε.
Που δήλωνε στο διαβατήριό του «επάγγελμα ποιητής», παρ’ ότι όσο ζούσε, δεν
εξέδωσε κανένα βιβλίο ποιημάτων. «Έναν ποιητή που σμίλευσε υπομονετικά και
μεθοδικά όχι μόνο στίχους αλλά και μια ολοκληρωμένη οικουμενική άποψη για τον
κόσμο και μια ολοκληρωμένη πρόταση ζωής. Και που έκανε τομή στην ποίηση με τον
πεζό στίχο του όταν η αθηναϊκή ποίηση ήταν κολλημένη στον ρομαντισμό του 19ου
αιώνα.

Τα τεκμήρια υπάρχουν. Από το πιστοποιητικό της βάπτισής του ώς τη νεκρική του
μάσκα που έγινε εκ του φυσικού. Από το γραφείο και την πολυθρόνα του ώς τα
σημειωματάρια-ημερολόγια όπου καταχωρούσε ό,τι τον ενδιέφερε. Από τα 154
ποιήματα του «καβαφικού κανόνα», τα «ανέκδοτα», τα «κρυμμένα», τα
«αποκηρυγμένα», τα «ατελή», τα «πεζά» του Καβάφη, ώς τις φωτογραφίες του και
τη διαθήκη του, που τη συνέταξε προνοητικά δέκα χρόνια πριν τον θάνατό του.

«H φροντίδα με την οποία ο Καβάφης τακτοποίησε το αρχείο του δείχνει ότι
προσέβλεπε στο Μετέπειτα. Ό,τι έκρινε πως δεν έπρεπε να δημοσιευθεί μετά
θάνατον δεν υπάρχει στο Αρχείο Καβάφη».

Ο Καβάφης ήταν ο «Βενιαμίν», το έκτο παιδί ενός πλούσιου εμπόρου που καταγόταν
από παλιά ισχυρή φαναριώτικη οικογένεια. Είχε την ατυχία να χάσει τον πατέρα
του νωρίς, σε ηλικία επτά ετών.

Στην κρίσιμη ηλικία των 9-14 χρόνων, η μητέρα του Χαρίκλεια, το γένος Φωτιάδη,
μετέφερε την οικογένειά της στη Βρετανία – στο Λίβερπουλ, το Λονδίνο, ξανά στο
Λίβερπουλ – κοντά σε συγγενείς. Όμως, η μεγάλη περιουσία χάθηκε και επέστρεψαν
στην Αίγυπτο.

Την Κωνσταντινούπολη και τους εκεί συγγενείς του τους γνώρισε στα 19 του. Εκεί
είχε και την πρώτη του επαφή με άτομο του ιδίου φύλου. «Εκεί άρχισε να ερευνά
την καταγωγή και τον εαυτό του και να τοποθετείται στο πλαίσιο του ευρύτερου
Ελληνισμού καθώς ετοιμαζόταν να συμμετάσχει στα κοινά ακολουθώντας καριέρα
πολιτικού ή δημοσιογράφου».

«H Σφίγγα στο Κάιρο» του Περικλή Τσιριγώτη. Από τους εξωτικούς πίνακες με πυραμίδες και καμήλες που ενσάρκωναν το όνειρο της Ανατολής. Από το «δωμάτιο» του Καβάφη στην έκθεση του Μεγάρου Μουσικής Αθηνών

H οικογένεια επέστρεψε οριστικά στην Αλεξάνδρεια όταν ο Καβάφης ήταν 23
χρόνων. H πλούσια μονοκατοικία, κατεστραμμένη από τους βομβαρδισμούς των
Βρετανών. Κατόρθωσε να βρει μια θέση προσωρινή, που την κράτησε για τριάντα
χρόνια. Κλητήρας-γραφέας στον Τρίτο Κύκλο Αρδεύσεων του υπουργείου Δημοσίων
Έργων της Αιγύπτου. Έτσι ο Καβάφης δεν πήρε σύνταξη. Συμπλήρωνε το εισόδημά
του εργαζόμενος ως χρηματομεσίτης και από τα τυχερά παιχνίδια που έπαιζε
κρατώντας επιμελώς «σημειώσεις τζόγου».

Ο K.Π. Καβάφης έμεινε πραγματικά μόνος, χωρίς μητέρα, αδέλφια και τους στενούς
του φίλους, σε ηλικία 45 χρόνων. Αφιερώθηκε στην τέχνη του. Από τότε αραίωσε
τις εξόδους. Στο διαμέρισμά του, όπου είχε κόψει το ρεύμα, άναβε ανάλογα με
την περίσταση κεριά. Αρεσκόταν να γοητεύει με την απαγγελία του, ώσπου στο
τέλος έχασε τη φωνή του – από την τραχειοτομή, που την κάλυπτε με φουλάρια –
ενώ επικοινωνούσε με σημειώματα. Ιδιόρρυθμος, αρνιόταν να εκδώσει σε βιβλίο τα
ποιήματά του. Τα τύπωνε με δική του φροντίδα σε μονόφυλλα και τα χάριζε σε
όποιον του τα ζητούσε ή τα συνέρραπτε σε αυτοσχέδιες συλλογές. Τα δημοσίευε
όμως σε εφημερίδες, περιοδικά και ημερολόγια.

H «ασυνήθιστη φροντίδα» και η ιδιαίτερη αδυναμία του Καβάφη στον Αλέκο
Σεγκόπουλο, τον μετέπειτα κληρονόμο του, γιο της Ελληνίδας ράπτριας Ελένης
Σεγκοπούλου, οδήγησαν πολλούς στο συμπέρασμα ότι ο Σεγκόπουλος ήταν γιος του
Καβάφη. Σ’ αυτό συνηγορούσε και η πανθομολογούμενη φυσιογνωμική ομοιότητά
τους. Το ενδεχόμενο δεν μπορεί να αποκλεισθεί, αφού σύμφωνα με την πρώτη
σύζυγο του Σεγκόπουλου, Ρίκα, ο ποιητής δεν ήταν αποκλειστικά ομοφυλόφιλος.

Το εικαστικό δωμάτιό του

H έκθεση χωρίζεται σε δύο μέρη. Έχουμε ντοκουμέντα δειγματοληπτικά για την
ανασύσταση του δωματίου Καβάφη, από το Αρχείο Καβάφη, το Ελληνικό Λογοτεχνικό
και Ιστορικό Αρχείο, το Μουσείο Μπενάκη κ.ά. φορείς, ακόμα και από τα βιβλία
της βιβλιοθήκης του. «Στους 75 πίνακες που πλαισιώνουν το “δωμάτιο”
ανθολογούνται έργα ζωγραφικής που έγιναν στα χρονικά όρια της ζωής του Καβάφη»
– εξηγεί η γενική επιμελήτρια της έκθεσης, ιστορικός της Τέχνης Έφη Ανδρεάδη,
που υπογραμμίζει ότι η μαγεία της Ανατολής δεν άφησε ασυγκίνητο ούτε τον ίδιο
τον Καβάφη, ούτε τους ζωγράφους της εποχής του. Έχουμε ζωγράφους που έζησαν
στην Αίγυπτο, ζωγράφους ταξιδευτές που πέρασαν από την Αίγυπτο πολλές φορές,
όπως και ζωγράφους γηγενείς, που είναι στραμμένοι καλλιτεχνικά στα ρεύματα του
Παρισιού. Κυρίαρχη τάση ο οριενταλισμός που εξαίρει το εξωτικό ανθρώπινο
στοιχείο κι εκπροσωπείται από θαυμάσια έργα του Θεόδωρου Ράλλη ή του Συμεών
Σαββίδη. Άλλοι, όπως ο Κωνσταντίνος Μαλέας, κατευθύνουν το ενδιαφέρον τους
προς το τοπίο και το φως. H έκθεση περιλαμβάνει και 14 πορτρέτα του Καβάφη,
σχέδια – ακόμα και γελοιογραφικά σκίτσα – επί το πλείστον, που έγιναν όσο
ζούσε, καθώς και έργα των λιγότερο γνωστών στην Αθήνα Αλεξανδρινών καλλιτεχνών.

Για τα Ελγίνεια και το Κυπριακό

Ο Καβάφης, όπως προκύπτει, αγαπούσε πολύ τη μουσική, το θέατρο, διάβαζε
λογοτεχνία, κυρίως γαλλική, του άρεσαν τα αστυνομικά, ενημερωνόταν. Συμμετείχε
με τον τρόπο του στα δημόσια πράγματα, γράφοντας άρθρα για τα Ελγίνεια και το
Κυπριακό, την Κοινωνία των Εθνών. Την Αθήνα την επισκέφθηκε δύο φορές, το
1903-5 και ξαναήρθε ύστερα από 27 ολόκληρα χρόνια, όταν ήταν άρρωστος από
καρκίνο – για θεραπεία. Προτίμησε όμως την αγαπημένη του Αλεξάνδρεια για να
πεθάνει. «Πού θα μπορούσα να ζήσω καλύτερα; Κάτω από μένα ο οίκος ανοχής
θεραπεύει τις ανάγκες της σάρκας. Κι εκεί είναι η εκκλησία όπου συγχωρούνται
οι αμαρτίες. Και παρακάτω το νοσοκομείο όπου πεθαίνουμε», είχε πει προφητικά
για το διαμέρισμά του, στην οδό Λέψιους.

INFO

«Ο Καβάφης, ο κόσμος του και ο εικαστικός περίγυρος της εποχής του», στο
Μέγαρο Μουσικής Αθηνών (Βασ. Σοφίας και Κόκκαλη, τηλ. 210 7282000), από 10
Νοεμβρίου έως τον Ιανουάριο.