YΠOΘEΣH ΣOΦPI Θερμό φθινόπωρο, ψυχρή εκτέλεση

Ο Λουίτζι Καλαμπρέζι, διοικητής της Αστυνομίας του Μιλάνου, δολοφονήθηκε εν ψυχρώ τον Μάιο του 1972

«Μια ελαφριά αμηχανία. Είναι η κύρια αίσθηση που δοκιμάζει όποιος,
συνηθισμένος λόγω επαγγέλματος, διαβάζει τα πρακτικά των ανακρίσεων της Ιεράς
Εξέτασης από τον 16ο και τον 17ο αιώνα, αρχίζει να διαβάζει τα πρακτικά της
ανάκρισης που διεξήγαγαν το 1988 ο Αντόνιο Λομπάρντι (ανακριτής δικαστής) και
Φερντινάντο Πομαρίτσι (αντεισαγγελέας) εις βάρος του Λεονάρντο Μαρίνο και των
φερομένων ως συνεργών του. Αμηχανία, διότι αυτά τα έγγραφα διαθέτουν, ενάντια
σε κάθε προσδοκία, μια φυσιογνωμία παράξενα οικεία. Υπάρχουν σημαντικές
διαφορές, όπως η παρουσία δικηγόρων υπεράσπισης, την οποία προέβλεπε βέβαια
ένα εγχειρίδιο της Ιεράς Εξέτασης όπως το Sacro Arsenale του Eliseo Masini
(Γένοβα 1621), αλλά ωστόσο σπάνια τηρούνταν στην πράξη εκείνη την εποχή. Παρ’
όλα αυτά, όπως και στις αίθουσες των Ιεροεξεταστών τρεις ή τέσσερις αιώνες
πριν, η ανάκριση των κατηγορουμένων διεξάγεται μυστικά, προστατευμένη από τα
αδιάκριτα βλέμματα του κοινού (και μάλιστα σε ακατάλληλους τόπους, όπως τα
τμήματα των καραμπινιέρων).

Διεξάγεται – ή μάλλον διεξαγόταν. Μετά την εφαρμογή του νέου κώδικα,
εξαφανίσθηκε από το ιταλικό ποινικό σύστημα η μυστική ανάκριση: δηλαδή η κατ’
εξοχήν ανακριτική πλευρά, η οποία κακώς συνδεόταν με την άλλη κυρίως
κατηγορηματική, που συνιστά η ακροαματική διαδικασία. H ανάκριση που
διεξήγαγαν ο Λομπάρντι και ο Πομαρίτσι εις βάρος του Μαρίνο και των φερόμενων
ως συνεργών του υπήρξε από τις τελευταίες (ίσως μάλιστα και η τελευταία) που
διεξήχθη σύμφωνα με τον παλαιό κώδικα.

Ωστόσο η αίσθηση της συνέχειας με το παρελθόν, η οποία με εξέπληξε από την
πρώτη στιγμή, δεν συνδεόταν μόνο με τον θεσμικό χαρακτήρα του ανακριτικού
σταδίου. Οφειλόταν σε μια πιο λεπτή και ειδική ομοιότητα με τις ανακρίσεις της
Ιεράς Εξέτασης, τις οποίες γνωρίζω καλύτερα: αυτές εναντίον ανδρών και
γυναικών που κατηγορούνταν για μαγεία. Σε αυτές, έχει αποφασιστική σημασία η
έγκληση συνεργών, κυρίως όταν στο επίκεντρο των ομολογιών των κατηγορουμένων
βρίσκεται το sabba, δηλαδή οι νυχτερινές συναθροίσεις μάγων και μαγισσών.
Άλλοτε αυθόρμητα, συχνότερα κάτω από την πίεση των βασανιστηρίων και των
υποδείξεων των δικαστών, οι κατηγορούμενοι ομολογούσαν τα ονόματα όσων είχαν
συμμετάσχει στις τελετές μαγείας. Κατ’ αυτόν τον τρόπο, μια δίκη μπορούσε
(όπως πράγματι συνέβη συχνά) να προκαλέσει άλλες πέντε, δέκα, είκοσι δίκες,
φθάνοντας να εμπλέξει ολόκληρες κοινότητες. Αλλά η Ιερά Εξέταση της Ρώμης,
κληρονόμος της αντίστοιχης μεσαιωνικής (ή επισκοπικής όπως επίσης ονομάζεται),
η οποία είχε δώσει αποφασιστική ώθηση στη δίωξη της μαγείας, υπήρξε επίσης και
η πρώτη που διατύπωσε αμφιβολίες για τη δικαστική νομιμότητα αυτής της
διαδικασίας.

Ο Αντριάνο Σόφρι, ο οποίος αρθρογραφεί τακτικά στη «La Repubblica», μέσα από τη φυλακή, αρνήθηκε να ασκήσει έφεση στην καταδικαστική απόφαση που βγήκε σε πρώτο βαθμό, γιατί θεωρούσε ότι έστω και μία εκ των υστέρων αθώωση δεν θα τον αθώωνε πραγματικά στην κοινωνική συνείδηση

Στις αρχές του 17ου αιώνα, στους κύκλους της Συνόδου της Αγίας Έδρας,
συνετάχθη ένα έγγραφο με τίτλο Instructio pro formandis processibus in causis
strigum, sortilegorum e maleficiorum («Οδηγία για τους τρόπους διεξαγωγής
δικών για μαγεία, μαγγανεία και βασκανία»), το οποίο σηματοδοτούσε μια σαφή
αλλαγή κατεύθυνσης σε σχέση με το παρελθόν. H εμπειρία, αναφερόταν στο
έγγραφο, δείχνει πως μέχρι σήμερα οι δίκες που αφορούν τη μαγεία δεν
διεξήχθησαν σχεδόν ποτέ στη βάση κοινά αποδεκτών κριτηρίων. Για τον λόγο αυτό,
οι δικαστές των περιφερειακών δικαστηρίων της Ιεράς Εξέτασης νουθετούνται: να
ελέγχουν με «εξαιρετική δικαστική επιμέλεια» όλες τις δηλώσεις των
κατηγορουμένων, να διασταυρώνουν, εάν ήταν δυνατόν, τα πειστήρια του
εγκλήματος, να αποδεικνύουν πως ιάσεις ή ασθένειες δεν οφείλονταν σε φυσικά
αίτια.

Και η δίκη για την οποία θέλω να μιλήσω, βασίζεται στη μορφή του
κατηγορουμένου – μάρτυρα, ενός κατηγορουμένου, ο οποίος είναι ταυτόχρονα
κατήγορος του εαυτού του αλλά και άλλων. Οι αυτοκατηγορίες του Λεονάρντο
Μαρίνο είναι η κατάληξη μιας τραγικής ακολουθίας πολύ γνωστών γεγονότων. Τα
υπενθυμίζω με συντομία. Στις 12 Δεκεμβρίου 1969, στο αποκορύφωμα μιας περιόδου
απεργιών και εργατικών αγώνων που έμεινε γνωστή ως «θερμό φθινόπωρο»,
εκρήγνυται στο Μιλάνο, σε ένα υποκατάστημα της Αγροτικής Τράπεζας, μια βόμβα
που σκοτώνει δεκαέξι άτομα (ένας ακόμη τραυματίας θα πεθάνει μετά από λίγες
μέρες) και τραυματίζει ογδόντα οκτώ. Δύο μέρες μετά, η αστυνομία συλλαμβάνει
τον αναρχικό Πιέτρο Βαλπρέντα, τον οποίο ο μετριοπαθής Τύπος (με πρώτη την
εφημερίδα «Corriere della Sera»), παρουσιάζει στην κοινή γνώμη ως τον υπαίτιο
της απόπειρας.

Ο αναρχικός σιδηροδρομικός υπάλληλος Τζιουζέπε (Πίνο) Πινέλι καλείται στα
γραφεία της αστυνομίας για εξακρίβωση στοιχείων. Τρεις νύχτες μετά, το σώμα
του Πινέλι ρίχνεται απ’ το παράθυρο του γραφείου του διοικητή Λουίτζι
Καλαμπρέζι, στο οποίο τη στιγμή εκείνη βρίσκονταν ένας αξιωματικός των
καραμπινιέρων και τέσσερις αστυνομικοί. Ένας δημοσιογράφος βρίσκει τον Πινέλι
άψυχο πλέον στο έδαφος. Δύο ώρες μετά, σε μια εσπευσμένη νυχτερινή συνέντευξη
Τύπου, ο διοικητής της αστυνομίας του Μιλάνου δηλώνει στους δημοσιογράφους πως
ο Πινέλι, αντιμέτωπος με τις αδιαμφισβήτητες αποδείξεις της συνενοχής του στην
απόπειρα που πραγματοποίησε ο Βαλπρέντα, ρίχτηκε απ’ το παράθυρο κραυγάζοντας:
«Είναι το τέλος της αναρχίας». Στη συνέχεια, το περιστατικό διαψεύδεται.

Υποστηρίζεται πως ο Πινέλι, σε ένα διάλειμμα της ανάκρισης, πλησίασε στο
παράθυρο για να καπνίσει ένα τσιγάρο, αισθάνθηκε αδιαθεσία κι έπεσε κάτω. Σε
αυτές τις αντικρουόμενες εκδοχές προστίθεται και μία τρίτη, η οποία αρχίζει να
κυκλοφορεί ευρέως στους κύκλους της Αριστεράς (εξωκοινοβουλευτικής και μη): Ο
Πινέλι δέχτηκε ένα θανάσιμο χτύπημα καράτε από έναν αστυνομικό και ρίχτηκε ήδη
νεκρός από το παράθυρο του γραφείου τού Καλαμπρέζι.

Το 1969, η οργάνωση Lotta Continua, ξεκινά στα έντυπά της μια βίαιη εκστρατεία
εναντίον του Καλαμπρέζι, του αστυνομικού που διεξήγαγε την ανάκριση,
κατηγορώντας τον ως δολοφόνο του Πινέλι. Λίγους μήνες αργότερα, ο Καλαμπρέζι
μηνύει την εφημερίδα «Lotta Continua» για δυσφήμηση. Στη διάρκεια της δίκης,
στις 22 Οκτωβρίου 1971, αποφασίζεται η εκταφή του σώματος του Πινέλι. Λίγο
αργότερα, ο δικηγόρος του Καλαμπρέζι ζητά να εξαιρεθεί ο πρόεδρος του
δικαστηρίου, και η δίκη εγγράφεται σε νέο πινάκιο. Στις 17 Μαΐου 1972, ο
Καλαμπρέζι εκτελείται με δύο σφαίρες στην είσοδο του σπιτιού του. Καμία
οργάνωση δεν αναλαμβάνει την ευθύνη. Την επόμενη μέρα, ένα σχόλιο στην
εφημερίδα «Lotta Continua» υποστηρίζει ουσιαστικά την πράξη («μια πράξη, με
την οποία οι εμπλεκόμενοι δηλώνουν την επιθυμία τους για δικαιοσύνη»), αλλά
δεν τη διεκδικεί. Μετά από λίγο καιρό, για το έγκλημα ενοχοποιούνται μερικοί
ακροδεξιοί, αλλά η δικαστική διαδικασία εγκαταλείπεται λόγω έλλειψης
αποδεικτικών στοιχείων.

Περνούν δεκαέξι χρόνια. Στις 19 Ιουλίου 1988, ένας πρώην εργάτης της Φίατ και
στρατευμένος στη Lotta Continua, ο Λεονάρντο Μαρίνο, παρουσιάζεται στο τμήμα
των καραμπινιέρων της Αμέλια (κοντά στην Μπόκα ντι Μάγκρα, όπου ζει με την
οικογένειά του) υποστηρίζοντας πως η συνείδησή του τον βασανίζει και θέλει να
ομολογήσει διάφορα εγκλήματα που συνδέονται με την πολιτική του στράτευση στο
παρελθόν. (H ημερομηνία της μεταμέλειας που δίνουμε εδώ είναι αυτή που
κοινοποιήθηκε αρχικά και όχι εκείνη που προέκυψε δύο χρόνια μετά, στην πορεία
της δίκης). Στις 20 Ιουλίου, ο Μαρίνο οδηγείται στο κέντρο επιχειρήσεων των
καραμπινιέρων στο Μιλάνο, όπου καταγράφονται σε πρακτικά οι πρώτες του
ομολογίες.

Την επομένη μέρα, παρουσία του αντεισαγγελέα Φερντινάντο Πομαρίτσι, δηλώνει
ότι συμμετείχε σε μια σειρά ληστειών μεταξύ 1971 και 1987 και επιπλέον στην
εκτέλεση του Καλαμπρέζι. Αυτή είχε αποφασισθεί (πάντοτε σύμφωνα με την εκδοχή
του Μαρίνο) κατά πλειοψηφία από το εκτελεστικό της Lotta Continua. Ο ίδιος ο
Μαρίνο είχε παρακινηθεί να λάβει μέρος από ένα ηγετικό στέλεχος της ομάδας,
τον Τζιόρτζιο Πιετροστεφάνι· συμφώνησε μόνον αφού την απόφαση επιβεβαίωσε ρητά
(στην Πίζα, μετά από μία συγκέντρωση) ο ίδιος ο Σόφρι, με τον οποίο ήταν
ιδιαίτερα συνδεδεμένος.

Λίγες ημέρες μετά τη συνάντηση με τον Σόφρι, είχε μεταβεί στο Μιλάνο και
περίμενε κάτω από το σπίτι του Καλαμπρέζι μαζί με τον Οβίντιο Μπομπρέσι. Λίγο
μετά τη δολοφονία, μετέφερε τον Μπομπρέσι, τον φυσικό εκτελεστή, με ένα
αυτοκίνητο που είχε κλαπεί πριν από τρία βράδια, και απομακρύνθηκε. Αυτά ο
Μαρίνο τα αφηγήθηκε με πολλές λεπτομέρειες. Ωστόσο, ακόμα και οι λεπτομερείς
αφηγήσεις ενός κατηγορουμένου – μάρτυρα δεν παρέχουν ικανοποιητικές εγγυήσεις.
Αυτό το είχαν ήδη παρατηρήσει με οξυδέρκεια οι δικαστές της Ιεράς Εξέτασης της
Ρώμης στις αρχές του 17ου αιώνα, όταν μελετούσαν τις δίκες για μαγεία που
διεξήγαγαν συνάδελφοί τους. Μια ομολογία για να είναι αξιόπιστη πρέπει να
μπορεί να επαληθευθεί από αντικειμενικά στοιχεία».

INFO

Κάρλο Γκίνσμπουργκ, «Ο δικαστής και ο ιστορικός», μτφ Χαρά Σαρλικιώτη,
διεύθυνση σειράς Αντώνης Λιάκος, Εκδόσεις Νεφέλη, σελ. 219

Επιμέλεια: Μανώλης Πιμπλής