Ένα βαθύ βλέμμα πίσω απ’ τις σκιές

Πίνακες του Τζούλιο Καΐμη, από την έκθεση στο Εβραϊκό Μουσείο. Πινελιά που βγαίνει με σεβασμό, σχεδόν ιερότητα, σαν του A. Βουρλούμη, της M. Καραγάτση, του N. Νικολάου, σαν από παλιά τοιχογραφία. Στα πολλά σκίτσα του, είναι κυνηγός της σωματικής φυσιογνωμίας, αναζητά τον λόγο της ύπαρξης μιας μορφής

Μέχρι να δημοσιευτεί το «ανασκαφικό» και ερμηνευτικό έργο που διεξάγει από
χρόνια ο Μισέλ Φάις, το όνομα Τζούλιο Καΐμη ήταν γνωστό σε ελάχιστους και
κυρίως των γραμμάτων, όχι των εικαστικών. Τώρα, στην αναδρομική έκθεση
ζωγραφικής και ντοκουμέντων και στον τεκμηριωμένο μουσειακό κατάλογο που
εξέδωσε το Εβραϊκό Μουσείο ιχνηλατούμε τη ζωή και το έργο ενός σπουδαίου
διανοουμένου, με εξέχουσα συμβολή στους προβληματισμούς της Γενιάς του
Τριάντα, που έζησε με διακριτικότητα κοσμοκαλόγερου χωρίς να διεκδικήσει τιμές
και δόξες, ένα προφίλ ζωής που κάπως θυμίζει Παπαδιαμάντη.

Με τον Τζούλιο Καΐμη συμβαίνει όμως και κάτι πολύ ιδιαίτερο και για τις μέρες
μας – που τα σύνορα των κρατών ανοίγουν και η διαπολιτισμικότητα επέρχεται –
επίκαιρο. Είναι Ελληνοεβραίος, γιος διανοουμένου και δημοσιογράφου,
πολύγλωσσος, μελετητής της θρησκευτικότητας και στη χριστιανική και στην
εβραϊκή παράδοση, συγγραφέας ποικίλων δοκιμίων για θέματα αισθητικής, ιστορίας
της τέχνης, λαογραφίας κ.ά.

Ιδεολογικά μετεωριζόμενος, έζησε σε μια κοινωνία, τη νεοελληνική, όπου
δεν πολυσυζητάμε δημοσίως για τον διασπορικό ή εθνοκεντρικό χαρακτήρα του
χριστιανικού και του εβραϊκού πολιτισμού, παρά μόνο όταν βγαίνουν ζητήματα
όπως οι κρατικές ταυτότητες.

Έχει λοιπόν τεράστια σημασία ότι τη σοβαρότερη μελέτη (από εικαστική,
λαογραφική και φιλοσοφική άποψη) για τον Καραγκιόζη τη δημοσίευσε τότε ο
Καΐμης, επηρεάζοντας όχι μόνο τον Γ. Τσαρούχη, αλλά και μια ολόκληρη σχολή.

Το Θέατρο Σκιών έχει στο βάθος της παράδοσής του έννοιες-κλειδιά, όπως
«σώμα-σκιά», «πραγματικότητα-είδωλο», και παραπίσω την ιδεολογία του
νεοπλατωνισμού περί ζωγραφικής αναπαράστασης, ακόμη και η Παραβολή του
Σπηλαίου του Πλάτωνα. Ένας Εβραίος λοιπόν, που στοχάζεται στον Μεσοπόλεμο με
όρους ανάλογους του Φ. Κόντογλου (φίλος του κι αυτός, όπως και οι Χαλεπάς,
Πικιώνης, Στέρης, κ.ά.π.) για τη σχέση της τέχνης με τη λαϊκή συνείδηση ή το
μνημειακό στοιχείο, δεν κάνει μόνο λαογραφία αλλά και μεταφυσική, σχεδόν
θεολογία, άλλωστε υπάρχουν σκόρπιες σημειώσεις και μεταφραστικές δοκιμές του
Καΐμη για εβραϊκά θρησκευτικά βιβλία, «τις πλατωνικές καταβολές διαμέσου της
εβραιοχριστιανικής παράδοσης» όπως αναφέρει και ο Φάις. Κι όλα αυτά εν τω
μεταξύ, σ’ ένα κράτος που στα χρόνια του Βενιζέλου μάλλον πίεσε ασφυκτικά τους
Έλληνες Εβραίους, διεθνιστές και στη νοοτροπία και στην οικονομική ζωή τους.

Περιθωριακός; Όπως μαρτυρείται, ναι, μέσα κι έξω απ’ την κοινωνία όπου
ζούσε. Το βλέπει κανείς και στα ελάχιστα ζωγραφικά έργα του – κυρίως σκίτσα,
ιχνογραφήματα, λίγα λάδια – που τώρα αντικρύζουμε.

Βλέπουμε μια πινελιά που βγαίνει με σεβασμό, σχεδόν ιερότητα, σαν του A.
Βουρλούμη, της M. Καραγάτση, του N. Νικολάου, σαν από παλιά τοιχογραφία, για
να αποδώσει λιγότερο το θέμα και περισσότερο την αίσθηση του φωτός. Στα σκίτσα
βλέπουμε έναν κυνηγό της σωματικής φυσιογνωμίας. Ο Καΐμης διερευνά την
ιδιαιτερότητα, την αναγνωρισιμότητα, τον λόγο της ύπαρξης μιας μορφής. Μοιάζει
και με την περιηγητική ζωγραφική, π.χ. τον A. Μπαρκώφ, τον Νορβηγορώσο
περιθωριακό ζωγράφο ίδιας εποχής, που επίσης θυμηθήκαμε πρόσφατα με την
αντίστοιχη έκδοση και έκθεση.

Συναίσθημα περιθωριακού, εκτός διαδικασιών κοινωνικής συμμετοχής, ενός
«απεβραιοποιημένου Εβραίου». Δεν φαίνεται πως άφησε πολλά εικαστικά έργα,
μάλλον επειδή – όπως ο Κόντογλου ή ο Ντυσάν – θεωρούσε την ίδια την ταπεινή
ζωή ως έργο, αρκούμενος στις εικόνες που παράγει στο βλέμμα των άλλων το ίδιο
το ζωντανό σώμα μας, σαν φόρμα σε Θέατρο (πλατωνικών) Σκιών.

Σπούδασε στην ΑΣΚΤ με δασκάλους όπως οι K. Παρθένης, Σπ. Βικάτος, Γ.
Γερανιώτης, και είχε συνεργασθεί με τον Γ. Στέρη και με έναν άλλο – μυστηριώδη
επίσης και άγνωστο ευρύτερα – άνθρωπο της νεοελληνικής τέχνης, τον
Ελληνογερμανό Κλ. Φρίσλάντερ καθώς και με τον γκαλερίστα («Άσυλο Τέχνης») και
εκδότη («Φραγγέλιο») B. Βέλμο. Αυτή η εποχή αξίζει μια ειδική μουσειακή έκθεση
και έκδοση, αλλά ποιος να καταπιαστεί με τα δύσκολα και απαιτητικά. Το Εβραϊκό
Μουσείο πάντως μ’ αυτή τη σημαντική εκδήλωση δίνει ένα έναυσμα ιστορικού
προβληματισμού που μας αφορά όλους.

INFO

CΑΪΜΙ GIULIO, Αναδρομική έκθεση πινάκων, σκίτσων και ντοκουμέντων του
Ελληνοεβραίου ζωγράφου, τεχνοκριτικού και στοχαστή, Εβραϊκό Μουσείο, Νίκης 39,
τηλ. 210.3225.582, έως 31 Ιουλίου.