Tο Θείο Πάθος στο μικροσκόπιο

Μια «τριπλή» εικόνα του 17ου αιώνα από τη Συλλογή Λοβέρδου, διά χειρός Θεοδώρου Πουλάκη: «H Αγία Τριάς, η εις Άδου Κάθοδος και ο Επιτάφιος Θρήνος»

Μια προκαταβολή από τους θησαυρούς της τέχνης, και ειδικά από τις 3.500
εικόνες της μεταβυζαντινής ζωγραφικής, που κρύβει το Βυζαντινό Μουσείο,
προσφέρουν οι είκοσι πέντε εικόνες μίας από τις διασημότερες συλλογές εικόνων
του τόπου μας, της Συλλογής Λοβέρδου.

Ο Άγγελος Ακοτάντος είναι ο πρώτος που τόλμησε να τινάξει από τους
ώμους του τον κανόνα της ανωνυμίας, ο οποίος κάλυπτε έως τον 15ο αιώνα τους
ζωγράφους. Υπερήφανος για τα έργα του, ο τολμηρός Κρητικός, τόλμησε να τα
υπογράψει. Αυτό που έφερε ο Άγγελος στον καινούργιο κόσμο που γεννιόταν
ακριβώς μετά την πτώση της Κωνσταντινούπολης στην ενετοκρατούμενη Κρήτη είναι
όλο το ραφινάρισμα και η αίγλη, η συμμετρία της κλασικής κωνσταντινουπολίτικης
σχολής αγιογραφίας. Με τη διαφορά ότι η εξόριστη αριστοκράτισσα τέχνη της
Βασιλεύουσας μπορούσε να χαλαρώσει από την ιερατική ακαμψία, να γευθεί νέους,
βενετσιάνικους χυμούς χρωμάτων, να δοκιμάσει καινούργιες και πιο φυσικές
πόζες, χωρίς να χάσει τη μεγαλοπρέπεια και την αίγλη του χρυσού φόντου.

Το Πάθος. Ακόμα και μέσα στο κατακαλόκαιρο, μια εμβληματική εικόνα της
«Σταύρωσης» από το τέλος του 16ου αιώνα μπορεί να μαγνητίσει, χάρη στην τέλεια
αρμονία του ισοσκελούς τριγώνου που σχηματίζουν ο Εσταυρωμένος Χριστός στην
κορυφή, οι Μυροφόρες και ο Ιωάννης ο Θεολόγος. Και όμως, ακολουθώντας την
παράδοση της ταπεινοφροσύνης, ο ζωγράφος δεν υπέγραψε την εικόνα με το όνομά
του. Ασφαλώς ήταν κάποιος από αυτούς που έμπαιναν στο εργαστήριο για να
δημιουργήσουν μια εικόνα έπειτα από περίοδο νηστείας και προσευχής.

Τα μυστικά της τέχνης και της τεχνικής δεν αντιστέκονται στην
εργαστηριακή και την επιστημονική έρευνα, καθώς και στη μελέτη των εικόνων με
μη καταστρεπτικές μεθόδους. Όπως εξηγούσε ο συντηρητής και υπεύθυνος του
προγράμματος, κ. Αναστάσιος Κουτσουρής, το υπεριώδες φως τονίζει το φαινόμενο
του φθορισμού. Επομένως, όταν φωτίσουμε μια εικόνα με ανάλογη λάμπα, υπάρχουν
περιοχές που απορροφούν το φως και άλλες που το αντανακλούν. Αυτή η διαφορά
έχει σχέση με την παλαιότητα, τη χημική σύσταση και την κατάσταση διατήρησης
της εικόνας, γιατί εμφανίζει διαφορετικά βερνίκια, βελατούρες και πατίνες.
Αυτή όμως η εξέταση με το υπεριώδες φως δεν έχει διεισδυτικότητα.

H υπέρυθρη ακτινοβολία έχει μεγάλη διεισδυτικότητα, φτάνει κάτω από το
βερνίκι, στα πρώτα ζωγραφικά στρώματα, και μας αποκαλύπτει τα αρχικά σχέδια,
τις αλλαγές σχεδίου κ.ά.

H εξέταση επιτρέπει και την ψηφιακή μικρο- και μακρο-φωτογράφιση σε
ορατό, υπεριώδες και υπέρυθρο φως, ενώ στη συνέχεια η παρατήρηση μεταφέρεται
στο στερεοσκοπικό μικροσκόπιο και την ακτινογραφία. Κάθε εικόνα μπορεί να
φωτογραφηθεί ενενήντα φορές, στα ποικίλα στάδια της εξέτασης.

Τη φωτογραφική τεκμηρίωση και τα διαγράμματα των διαφόρων φάσεων αυτής
της συναρπαστικής δουλειάς, όπως και το κεφάλαιο που ακολουθεί – και είναι η
έρευνα της δομής σύνθεσης των αναλογιών του έργου, η αποτύπωση των αξόνων
συμμετρίας και των αρμονικών χαράξεων – παρακολουθούμε σε ειδικά αναλόγια,
μπροστά από την αναρτημένη εικόνα.

Στο τέλος της ανάλυσης δεν μένει φθορά ή μετατροπή που να μην έχει
ελεγχθεί εξονυχιστικά προτού αρχίσουν οι επεμβάσεις που αποκαλύπτουν έναν
άγνωστο χρωματικό πλούτο, κρυμμένες λεπτομέρειες κ.ά.

Έξι σχολές και μνημεία του εξωτερικού δίνουν το «παρών» στις αίθουσες
του κλιμακοστασίου, με κοινό θέμα τη θρησκευτική ζωγραφική. Έτσι μαθαίνουμε
για την ύπαρξη ενός ορθόδοξου μοναστηρίου στη μακρινή Φινλανδία, βλέπουμε τι
εικόνες ζωγράφιζαν στην περιοχή των Βάσκων, την εποχή των μεταβυζαντινών
εικόνων, και ανακαλύπτουμε τη γοητεία των μικρών γυάλινων εικόνων που
αφιέρωναν – σαν τα δικά μας τάματα – οι πιστοί που είχαν ευεργετηθεί από ένα
θαύμα. Ταυτόχρονα ανακαλύπτουμε ομοιότητες με την επτανησιακή ζωγραφική.

Έκπληξη: Το άνοιγμα του Βυζαντινού Μουσείου για έξι σύγχρονους
καλλιτέχνες, που δίνουν τη δική τους ζωγραφική εκδοχή της «Σταύρωσης», σε μια
ειδική αίθουσα. H έκθεση είναι αποτέλεσμα συνεργασίας με γειτονική γκαλερί.
Συμμετέχουν με πίνακες ο Γιώργος Λαναράς, με μια εντυπωσιακή και τολμηρή
σύνθεση της Σταύρωσης, διαστάσεων 2X6, και οι Αλέξανδρος Ίσσαρης, Απόστολος
Γιαγιάννος, Χαράλαμπος Κατσατσίδης, Ερατώ Χατζησάββα, Δημήτρης Σουλιώτης.