H εθνική μας χωματερή

Ο Χρήστος Βαλαβανίδης με τη Μάρθα Βούρτση στην παράσταση του Γιάννη Ξανθούλη «Τα σκουπίδια», που παίζεται στο θέατρο «Αθήναιον»

Ο Ξανθούλης είναι ένας δαιμόνιος άνθρωπος της γραφής, καταπιάστηκε με όλα τα
είδη του λόγου, χρονογράφημα, σχόλιο, στίχο τραγουδιού, παρλάτα, νούμερο
καμπαρέ, παιδικό θέατρο, θεατρική σάτιρα, διήγημα, μυθιστόρημα. Όταν λέω
«δαιμόνιος» το εννοώ γιατί τα γραπτά του έχουν ένα «ευλογημένο» σατανικό
χιούμορ, παραληρηματικούς ρυθμούς, καταλυτική ειρωνεία, ένα κρυμμένο αλλά
παφλάζον πάθος για γνησιότητα και μια νοσταλγία για τα πολύτιμα και τιμαλφή
του βίου. Το δαιμόνιό του φανερώνεται στον τρόπο με τον οποίο συνεχώς
μεταμορφώνεται, μορφάζει, χαίρεται, χλευάζει, βγάζει τη γλώσσα ή δακρύζει
ρουφώντας για παραπλάνηση τη μύτη του! Στο βάθος είναι αγαθός δαίμων, όσο κι
αν θέλει να τον παίρνουμε για σκανδαλιάρη, περιπαιχτικό και εξολοθρευτή! H
θρακική του καταγωγή χρειάζεται κάθε φορά να μας θυμίζει πως στη μυστήρια αυτή
χώρα λατρεύτηκε και ο Διόνυσος και ο Ορφέας, σ’ αυτήν κατοικούσαν οι
κορύβαντες και ετελούντο τα μυστήρια των Καβείρων. Κατά την παράδοση σ’ αυτή
τη χώρα και στον αρχαίο βασιλιά της Μάρωνα έφτασε πρώτα το κρασί. Ο Ξανθούλης
τιμά την καταγωγή του, συχνά καταφεύγει στις ρίζες της μνήμης του και πρόσφατα
ανακάλυψε τις συγγένειες που τη συνδέουν με την απέναντι ακτή.

Τα γραπτά του Ξανθούλη έχουν έναν υπέροχο διονυσιακό οίστρο, μια
νηφάλια μέθη και τον μελαγχολικό ορφικό ερωτισμό της ματαιωμένης συνάντησης.

Τα «Σκουπίδια» του είναι κατ’ εξοχήν ένα έργο που διαθέτει όλες τις
αρετές αλλά και την ιδιομορφία του ταλέντου του. Σε μια χωματερή του μέλλοντος
τα σκουπίδια γιορτάζουν, κάνουν ένα πάρτι γενεθλίων, μια μελαγχολική σύναξη
αναμνήσεων. Είναι τα κοινωνικά σκουπίδια, οι θύτες και τα θύματα, οι κλέφτες
και οι αστυνόμοι, οι κυνηγοί και οι κυνηγημένοι της σήμερον, που αναθυμούνται
ύστερα από εκατό χρόνια τους λόγους της σκουπιδοποίησής τους.

Το τοπίο, ο χώρος του πάρτι, μια συμπερίληψη ενός νεκροταφείου του
πολιτισμού. Ο υλικός λεγόμενος πολιτισμός, η μόδα του, οι μηχανές του, οι
ανέσεις του, οι εφευρέσεις του, τα χρηστικά του καθημερινά αντικείμενα, νεκρά,
άχρηστα, σαν τα οστά των προκατακλυσμιαίων μαστοφόρων.

Παρελαύνουν και μονολογούν ή διαλέγονται τα προδομένα όνειρα, οι
ματαιωμένες απόπειρες αυθεντικού βίου, οι συμβιβασμένοι εξεγερμένοι, οι
παραπλανημένοι οπαδοί, οι κόλακες της εξουσίας και οι διαχειριστές της
δημόσιας απάτης, όλοι πια σκουπίδια πλέον, στυμμένες λεμονόκουπες, κελύφη
κενά, μεγαλεία και ρητορείες χωρίς περικεφαλαίες και κορώνες, χωρίς πυργώματα
λέξεων και χλιδή στόμφου.

H σάτιρα του Ξανθούλη είναι πικρή και ανελέητη, συχνά σού παγώνει το
γέλιο στο στόμα, αλλά τίμια, δεν κομπάζει για το δίκιο της, δεν πατάει επί
πτωμάτων ως αυθεντική ιδιοκτήτρια της αλήθειας. Ο Ξανθούλης ελεεινολογεί και
θλίβεται και στο βάθος κατανοεί και θα ‘λεγα συγχωρεί των ανθρώπων τις
αδυναμίες. H μεγάλη σάτιρα δεν είναι ποτέ απάνθρωπη. Όποιος δεν ορίζει τον
άνθρωπο ως αμαρτία, δηλαδή ως αποτυχία, ως αδυναμία, ως ατέλεια είναι
Σαβαναρόλα, φανατικός τύραννος.

Ο Ξανθούλης ξέρει πως κάθε σκουπίδι, κάθε κουρέλι της κοινωνίας της
αφθονίας που ζούμε έχει, όπως όλα τα όντα της δημιουργίας, δύο πλευρές,
στημόνι και υφάδι, λάμψη και σκοτάδι, βλαστάρια μπουμπουκιασμένα και σάπιες
ρίζες, μιζέρια και απογείωση, άγγελος και σατανάς.

Έτσι στήνεται και έτσι πείθει η αποτελεσματική σάτιρα και κυρίως όταν ο
σατιρικός, όπως ο Ξανθούλης, ξέρει να αυτοσαρκάζεται, η κριτική να εκκινεί από
τις δικές του αδυναμίες και προκαταλήψεις, δεσμεύσεις και φάλαρα.

«Τα Σκουπίδια» έρχονται σε κατάλληλη ώρα να μας προβληματίσουν ξανά και, αν το
καταφέρουν, να μας αφυπνίσουν.

Ευτύχησαν στα άξια χέρια του Γιάννη Μπέζου. Ο καλός αυτός γνώστης του
είδους, αφού είναι ηθοποιός ανοιχτής θαλάσσης, με πλούσια προσόντα και φύση
μουσική, που είχε λάβει μέρος ως ηθοποιός και στην παλαιά παράσταση, διατήρησε
εν πρώτοις την πράγματι έξοχη μουσική του Σταμάτη Σπανουδάκη αναθέτοντας την
ενορχήστρωση στον έμπειρο Νίκο Δανίκα. Τον εξαίρετο χώρο οργάνωσε με μια σοφή
αναρχίζουσα, χαοτική αισθητική πειθαρχία η συνεχώς ανερχόμενη Χριστίνα Κωστέα
που σχεδίασε και αριστουργηματικά κοστούμια. Ο Ανδρέας Μπέλλης έδωσε σ’ αυτό
τον χώρο με τους σοφούς φωτισμούς του άλλοτε εφιαλτική, άλλοτε ονειρική κι
άλλοτε ρεαλιστική, νατουραλιστική διάσταση.

Ο Μπέζος όμως επιστράτευσε ξανά τον Δημήτρη Παπάζογλου, έναν από τους
λίγους χορογράφους μας που δεν εξαντλούνται σε εντυπωσιασμούς αλλά καθοδηγούν
το χορευτικό σώμα με γνώμονα την κεντρική ιδέα και τα πρυτανεύοντα στοιχεία
του έργου. Ο Παπάζογλου δεν είχε στη διάθεσή του χορευτές, είχε ηθοποιούς και
τους κίνησε ως ρόλους που χορεύουν και τραγουδούν. Αλλά χωρίς καμιά υποχώρηση
στις τεχνικές και αισθητικές απαιτήσεις της τέχνης του χορού.

Ο Μπέζος έχοντας στη διάθεσή του σπουδαίους ηθοποιούς δημιούργησε ατμόσφαιρα,
ελεγχόμενες αισθητικά σκηνικές σχέσεις. Χωρίς ρητορικά ευρήματα, χωρίς
ακρότητες. Όλοι οι άξιοι ηθοποιοί παριστάνουν με το απόσταγμα της τεχνικής
τους. Ευσύνοπτα, λιτά αλλά ενισχύοντας τον πυρήνα, ώστε να λειτουργεί ως
εκρηκτικός μηχανισμός.

Υποκριτική μανιέρα έκπληξη

Ο Χρήστος Βαλαβανίδης, λιτότερος όσο ποτέ, μαέστρος της ατάκας και
ευθύβολος με το κρυμμένο ειρωνικό του κεντρί, είναι απολαυστικός και καίριος.

H Μάρθα Βούρτση δεν παύει κάθε φορά να μας εκπλήσσει με την υποκριτική της
μανιέρα. Έξοχη κίνηση, ακαριαίος λόγος και αυτή η γεμάτη, κοντράλτα,
καλλιεργημένη μουσικά φωνή της. H Βούρτση με έξοχη προσποίηση πίσω από μια
μάσκα άκρας αφέλειας εκτόξευσε μια μελαγχολική, πικρή ειρωνεία.

Ο Τάσος Κωστής είναι ηθοποιός που ό,τι ερμηνεύει του δίνει ενδιαφέρουσα
οπτική.

H Νατάσα Μανίσαλη έδειξε τα πλούσια προσόντα της, την τεχνική της, το
σκηνικό της πάθος, τον έξοχό της ρυθμό.

Ο Δημήτρης Μαυρόπουλος, να ένας ηθοποιός που μας αιφνιδιάζει συνεχώς με τις
προσαρμογές του σ’ όλα τα είδη.

Στον μονόλογο του σύγχρονου Οδυσσέα, μια θαυμάσια απομυθοποιητική εκδοχή
του Ξανθούλη, ο Μαυρόπουλος έδωσε ρέστα. H Φωτεινή Μπαξεβάνη, ηθοποιός με
γκελ, επιστρατεύτηκε να ερμηνεύσει τον πιο δύσκολο ως σατιρικό στόχο μονόλογο.
Ο Ξανθούλης σ’ αυτόν κάνει μακάβριο χιούμορ με τους ηλικιωμένους των
νοσοκομείων και τον απάνθρωπο επαγγελματισμό των αποκλειστικών νοσοκόμων. H
Μπαξεβάνη τον κράτησε στα όρια του ανεκτού και είναι κέρδος που της οφείλεται.

Ο Γιάννης Στόλλας αναδεικνύεται δυναμικός και ώριμος νουμερίστας. Ο Λαέρτης
Μαλκότσης προεξοφλεί γενναία καριέρα, η Αλικάκου έχει σκηνική άνεση και ο
υπόλοιπος θίασος υψηλό επαγγελματισμό και σκηνικό ήθος.

Άλλη μια φορά ο Γιώργος και η Νινέτα Λεμπέση γενναιόδωρα, πλουσιοπάροχα,
προσφέρουν υψηλής στάθμης θέαμα στην άνυδρη θεατρικά θερινή Αθήνα.

INFO

«Τα σκουπίδια» του Γιάννη Ξανθούλη, στο θέατρο «Αθήναιον». Πατησίων 55. Τηλ.
210-8214.000 και 210-8233.048.