Bισκόντι εναντίον Bέντερς

Ό,τι είναι ο Μιχαήλ Άγγελος για την Αναγέννηση, είναι ο Λουκίνο Βισκόντι για
τη μεταπολεμική ιταλική οθόνη. Ο γλύπτης ενός Βέρντι και ο Μότσαρτ ενός Ντ’
Ανούτσιο. Ο μεγαλύτερος και πιο καθαρόαιμος αστός καλλιτέχνης της μεγάλης
οθόνης. Κάθε έργο του μια όπερα, κάθε όπερα ένα μελόδραμα και κάθε μελόδραμα
μια κηδεία. Δεν ξέρω για τον καινούργιο – έλεγε – αλλά ο παλιός κόσμος
πεθαίνει.

Το «L ‘Innocente» (Ο αθώος), που εξέρχεται με φρέσκια κόπια, είναι το κύκνειο
άσμα της μέγιστης καλλιτεχνικής του προσφοράς. Αγέραστο, αρυτίδωτο, αρτιμελές
και αθάνατο. Αν και σκηνικά και ενδυματολογικά φορτωμένο, εντούτοις σαν
πρόπλασμα, ουσία και δίδαγμα είναι από τα σπουδαιότερα δείγματα του
μινιμαλισμού. Μέσα από ένα τετράγωνο αποκαλύπτεται η πεμπτουσία ενός
κοινωνικού εγκλήματος. Πίσω από το πρωτόκολλο, την ευγένεια, τις υποκλίσεις,
τις τελετές και τα στολίδια, κρύβονται δολοφόνοι με αγγελικά πρόσωπα. Είναι
ικανοί για όλα.

Ένας αριστοκράτης του 1891, αρρωστημένα παθιασμένος με μια κόμισσα, ζητάει από
τη γυναίκα του να υπομείνει το βίτσιο του και να τον βοηθήσει σαν φίλη του να
το ξεπεράσει. Έτσι, ο έγγαμος βίος συντηρείται μέσα σε μια πρωτοφανή και
ανήθικη υποκρισία και το κοινωνικό συμβόλαιο με την υποσημείωση αυτής της
υποθήκης συνεχίζεται απρόσκοπτα, μέχρι τη στιγμή που η ωραία του γυναίκα
ερωτεύεται έναν νεώτερό της ποιητή. Τότε ο σύζυγος καταλαμβάνεται από μια
ακατανίκητη επιθυμία κατάκτησης. Όμως στον δρόμο για την αποκατάσταση αυτής
της ρακένδυτης σχέσης υπάρχει ένα μικρό εμπόδιο. H γυναίκα του είναι έγκυος
από τον εραστή της. Εντάξει, υπάρχει λύση. Για τα μάτια του κόσμου το παιδί
είναι δικό του. Όμως είναι τόσο δυνάστης, τόσο ανάλγητος, τόσο τύραννος και
τόσο αχόρταγος, που όλα – μα όλα! -τα θέλει δικά του. Το νεογέννητο πρέπει να
πεθάνει!

«Ο αθώος»: Έρωτας βουτηγμένος στο αίμα

Προσέξτε την ιδεολογική και κοινωνική αλυσίδα των νοημάτων που εκπορεύονται
από τις αναγεννησιακές εικόνες του Βισκόντι. Ο αθώος είναι ένα νεογέννητο. Το
νεογέννητο είναι ο καρπός μιας παράνομης σχέσης. H σχέση είναι ανάμεσα σε μια
αριστοκράτισσα και σ’ έναν κατώτερο από αυτήν – κοινωνικά – νέο. Ο νέος είναι
ποιητής. Ο ποιητής είναι οραματιστής. Το όραμα είναι το νέο. Επομένως, το
νεογέννητο είναι το μείγμα του παλιού κόσμου με τον νέο. Το νέο είναι και
αθώο. Το αθώο είναι η νέα ηθική. H νέα ηθική είναι αθώα (απαλλαγμένη, δηλαδή,
από κοινωνικές προκαταλήψεις, ταξικούς φραγμούς, υποκρισίες). H παλιά ηθική
είναι η άρχουσα, η κυρίαρχη, του συζύγου. H ηθική χωρίς ηθική. Ο σύζυγος είναι
ανήθικος. Όχι επειδή ερωτεύθηκε μια άλλη γυναίκα, αλλά επειδή επιβάλλει στη
γυναίκα του τη δική του, βολική, ηθική. Δηλαδή και με την ερωμένη και με τη
σύζυγο. Ο κοινός παρονομαστής και των δύο γυναικών είναι η αριστοκρατική τους
καταγωγή. Επομένως, η ηθική του συζύγου είναι η καταγωγή όχι η πράξη. Και,
επομένως, καθετί που προέρχεται από άλλο – κατώτερο – κοινωνικά στρώμα, είναι
περιττό, μιασματικό, επικίνδυνο και εχθρικό. Άρα, το νεογέννητο (η νέα ηθική
που δεν έχει τάξη, καταγωγή, φύλο και χρώμα) πρέπει να πεθάνει. Ο εχθρός για
τον σύζυγο δεν είναι η ερωτική σχέση της γυναίκας του με κάποιον άλλο άντρα,
αλλά ο έρωτάς της για τον συγκεκριμένο άντρα. Που πα’ να πει, το εμπόδιο, ο
αντίπαλος, ο αντίζηλος δεν είναι ο άλλος άντρας, αλλά η ποίηση ενός νέου
κόσμου.

Με τον «Αθώο» ο Βισκόντι επιστρέφει στο «Senso». Όσο μεγαλώνουν οι σοφοί, τόσο
πιο παιδιά γίνονται. Μια επιστροφή που θυμίζει τις τελευταίες ώρες του βασιλιά
Λιρ. Τελικά η πιο πιστή, η πιο ανιδιοτελής «θυγατέρα» του Βισκόντι είναι το
ιταλικό μελόδραμα. Υποδειγματική αναπαράσταση της αριστοκρατικής λαμπρότητας
και εξίσου υποδειγματική αφήγηση ενός ερωτικού τριγώνου. Σαν να ρωτάς κάποιον
«ποιος είσαι;». Κι εκείνος, αντί απαντήσεως, σου δείχνει την γκαρνταρόμπα του.
Σε μήκος τεράστια. Σε ποσότητα ατελείωτη. Κάνεις έτσι, παραμερίζεις τις
κρεμάστρες και στο βάθος βλέπεις το πτώμα. «Μα, τι σου έκανε;», ρωτάς.
«Τίποτα. Τον σκότωσα από ταξική αντιζηλία!».

Οι παιδικές ασθένειες του αριστερισμού

Αν μου ζητούσαν να βάλω τίτλο στην επανακυκλοφορία του «An American friend»
(Ένας Αμερικανός φίλος) – το φιλμ νουάρ του Βιμ Βέντερς και των καλύτερων
εφηβικών μας χρόνων – αδίστακτα θα έλεγα: Το κλασικό μένει, η μόδα φεύγει.

Ό,τι χτες ήταν πρωτοποριακό, εντυπωσιακό, καινοτόμο και διαφορετικό, σήμερα
είναι ασυνάρτητο και φορμαλιστικό. Λογικό. Ο Βέντερς, προκειμένου να κάνει μια
ανάποδη ταινία, ξεκίνησε ανάποδα. Αντί δηλαδή να δημιουργήσει μια νέα, δική
του αισθητική, σκαλίζοντας την κοινωνική γεωμετρία του μύθου της Πατρίτσια
Χάισμιθ «Ripley’s game», προσάρμοσε τον μύθο στις δικές του, εικαστικές
εμμονές. Τι είναι φιλμ νουάρ; Απλώς η ατμόσφαιρα. Τι είναι ατμόσφαιρα;
Αναφορές στον αμερικανικό κινηματογράφο. Ποιος είναι ο Ρίπλεϊ; Ένας Αμερικανός
φίλος. Τι είναι ο Τζόναθαν; Ο Ευρωπαίος φίλος του Αμερικανού… φίλου!

Εξηγώ, γιατί δυστυχώς η μυθιστοριογραφία τής Χάισμιθ έχει περάσει απαρατήρητη
από την πλειονότητα των Ελλήνων αναγνωστών. Ο Ρίπλεϊ είναι ο ζωντανός ορισμός
του σύγχρονου αλαζονικού, κυνικού και παρασιτικού Αμερικανού. Εξ επαγγέλματος
συλλέκτης έργων τέχνης, εκ φύσεως ανήθικος και εκ πεποιθήσεως εξουσιαστής. Ζει
στην Ευρώπη σαν πρίγκιπας, συναλλάσσεται με τον υπόκοσμο και εκμαυλίζει όποιο
πλάσμα βρεθεί στον δρόμο του. Ένας από αυτούς είναι ο Τζόναθαν. Εργάτης της
τέχνης – κορνιζάς στο επάγγελμα – φτωχός, οικογενειάρχης και άρρωστος. Ο
Ρίπλεϊ θα τον εκμαυλίσει και θα τον διαφθείρει. Θα τον κάνει όργανό του,
εκμεταλλευόμενος την ανίατη αρρώστια του. Ο Τζόναθαν, λοιπόν, προκειμένου να
εξασφαλίσει το μέλλον του παιδιού του, θα εξαγοραστεί ως δολοφόνος της Μαφίας.

«Ένας Αμερικανός φίλος»: Κάποτε ήταν μεγάλη ταινία

Ο Βέντερς, γοητευμένος από τη Χάισμιθ αλλά και από τον κλασικό αμερικανικό
κινηματογράφο, επιχειρεί να ταιριάξει τον σκύλο με τη γάτα. Ο Ρίπλεϊ (Ντένις
Χόπερ) μετατρέπεται σε άξονα αναφοράς. Μπαινοβγαίνει στην οθόνη, άλλοτε ως
καουμπόη και άλλοτε ως Τζέιμς Ντιν. Έτσι η μορφολογία και ο φορμαλισμός
παραμερίζουν την ουσία. Ποιος είναι ο Ρίπλεϊ; Ένα γοητευτικό φάντασμα των
ονείρων του Βέντερς. Και τι με νοιάζει; Μα, την ταινία δεν την έκανε για…
εσένα, αλλά για τους φίλους του. Πάμε παρακάτω. Ποιος είναι αυτός ο ζωγράφος;
A, δεν τον ξέρεις; Είναι ο Νίκολας Ρέι (ο Αμερικανός σκηνοθέτης του
«Επαναστάτης χωρίς αιτία»). Και λοιπόν; Μα, η ταινία δεν έγινε για εσένα, αλλά
για τους σινεφίλ. Πάμε πιο κάτω. Ποιος είναι αυτός ο κοντός μαφιόζος με το
πούρο; Δεν τον ξέρεις; Ο Σάμιουελ Φούλερ (επίσης Αμερικανός σκηνοθέτης). Και
λοιπόν; Μα, είπαμε, η ταινία έγινε για τον Βέντερς.

Το αποτέλεσμα αυτών των εμμονών και των φορμαλιστικών ασκήσεων επί σελιλόιντ,
είναι διπλό. Από τη μια εικαστικός εντυπωσιασμός και από την άλλη σεναριακό
χάος. H τέλεια σχιζοφρένεια. Όπως τότε με τις Ερυθρές Ταξιαρχίες. Τρομοκράτες
με καλές προθέσεις. Μπορεί να σκότωναν, αλλά το έκαναν για έναν καλύτερο κόσμο!

Τα κουρέλια τραγουδάνε ακόμα!

Εν αρχή ην… η Ισπανία, η ανεργία, τα ναυπηγεία και ο Φερνάντο Λεόν ντε
Αρανόα. Ο σκηνοθέτης της εβδομάδας και η υπογραφή της γλυκόπικρης κομεντί «Los
Lunes al Sol» (Δευτέρες με λιακάδα). Στοιχηματίζω πως θα χαράξει τη μνήμη σας
η ταινία με τη μεγαλύτερη καρδιά, με τα περισσότερα δάκρυα και με αυθόρμητα
χαμόγελα.

H περίπτωση του Αρανόα είναι από τις πιο αγαπησιάρικες… μεταγραφές. Ισπανός,
αλλά δικός μας. Υπάρχουν λόγοι. Ίδια προβλήματα, ίδια ανεργία, ίδια ναυπηγεία,
ίδια ταλάντευση, ίδιο μεσογειακό ταμπεραμέντο, ίδιο εκκρεμές. Στη μια άκρη η
απελπισία από την οικονομική φρίκη. Στην άλλη άκρη το αίσθημα… Ένα χαρμάνι
από αραλίκι, θυμοσοφία και αυτοσαρκασμό. Το εκκρεμές πηγαινοέρχεται και η
ανάσα του χαϊδεύει τη διάθεσή σου. Το αποτέλεσμα είναι άμεσο και αυθόρμητο.
Αυτός, λες, είναι δικός μου.

Και το εννοώ. Για δύο λόγους. Ο πρώτος είναι ο θεματικός. Εκ πρώτης όψεως
μοιάζει απωθητικός. Μια χούφτα άνεργοι των ναυπηγείων σκοτώνουν την ώρα τους
και προσπαθούν να πνίξουν την απογοήτευσή τους, περιφερόμενοι γύρω από μια
μεγάλη τρύπα. Μια τεράστια μαύρη τρύπα. Που τα όριά της προσδιορίζονται από τα
εξής σημεία: σπίτι (με γυναίκα που δουλεύει) – γραφείο ευρέσεως εργασίας –
μπαρ – βόλτα με το φέρι – μικρές αγγελίες. Κάθε σημείο μοιάζει με τοίχο.
Δίνεις μια και βγάζεις καρούμπαλο. Ο απρόσεκτος και ευάλωτος μπορεί να σπάσει
και το κεφάλι του. Να αποδημήσει εις Κύριον. Αυτοκτόνησε εκ λάθους, ας πούμε.
Υπάρχει αιτία. Δεν είναι μόνο άνεργοι, είναι και στα όρια της τρίτης ηλικίας.
Τούτοι εδώ οι σαραντα-πενηντάρηδες είναι τα πιο αναλώσιμα απομεινάρια του
ευρωπαϊκού προλεταριάτου. Ξεχάστε τους!

«Δευτέρες με λιακάδα»: Τα κουρέλια τραγουδάνε ακόμα

Ο δεύτερος λόγος που αναγάγει τούτο εδώ το μικρό φιλμάκι σε έναν από τους πιο
αγαπησιάρικους συντρόφους του καλοκαιριού, είναι η διάθεση. Ναι, ακριβώς όπως
το ακούτε. H διάθεση. Το λένε και «θετική ενέργεια». Τι είναι αυτό; Είναι
εκείνος ο σκηνοθέτης που, πριν απ’ όλα, είναι Άνθρωπος. Με τα όλα του. Πριν
από την κατασκευή, πριν από τα γυρίσματα, πριν από τον τεχνικό εξοπλισμό,
είναι φίλος. Θα σου σταθεί στις πιο δύσκολες στιγμές σου. Έξυπνος, ευαίσθητος,
πνευματώδης και αισθηματίας. Σαν τον παλιό οικογενειακό μας γιατρό. M’ ένα
αστείο θα «σκοτώσει» τον πόνο σου και φεύγοντας θα αφήσει στο πόδι του ένα
χαμόγελο να σε τροφοδοτεί με κουράγιο.

Το μεγαλύτερο πλεονέκτημα του Αρανόα είναι αυτή η ταλαντευόμενη διάθεση του
αναλώσιμου προλεταριάτου. Αυτής της αόρατης γκρίζας νησίδας. Υπήρξαν, αλλά
δεν… υπάρχουν. Έξω από την παραγωγή, έξω από τον οικογενειακό κορβανά, έξω
απ’ όλα. Τους έστυψαν και τους πέταξαν. Αλλά εκείνοι επιμένουν. Κοίτα να δεις
θράσος! Επιμένουν να πιστεύουν. Πως σήμερα – ακόμα περισσότερο σήμερα – το
μοναδικό κόμμα και η μοναδική πατρίδα που αξίζει να ονειρεύεται κανείς, είναι
η αλληλεγγύη. Στη θέση του Αρανόα θα έβαζα σαν τίτλο «τα κουρέλια τραγουδάνε ακόμα»!

Το πορτρέτο ενός μπάτσου

Δεύτερη μικρή – τόση δα – έκπληξη από τις πρεμιέρες αυτού του επταημέρου, η
αστυνομική περιπέτεια του σοβαρού επαγγελματία Ρον Σέλτον «Dark Blue» (τίτλος
που παραπέμπει στο σκούρο – σκοτεινό – χρώμα της στολής των μπάτσων και που
ελληνιστί μεταφράστηκε «Παράβαση καθήκοντος»).

Τίποτα σπουδαίο, τίποτα μεγάλο. Απλώς, μια ταινία που σέβεται το εισιτήριο και
δεν υποτιμάει τη νοημοσύνη του θεατή. Και που μέσω αυτής ο Σέλτον επιχειρεί να
επαναφέρει σε κυκλοφορία τις παλιές, καλές αρχές του αμερικανικού
κινηματογράφου. Δηλαδή, το τερπνόν μετά του ωφελίμου και το εμπορικό παρέα με
το καλλιτεχνικό.

«Παράβαση καθήκοντος»: Κερτ Ράσελ, πίσω από τη μάσκα ενός σκληροτράχηλου μπάτσου

Φόντο στην ιστορία, ένα αληθινό περιστατικό που διαδραματίστηκε τον Απρίλιο
του 1992. Τέσσερις Λευκοί αστυνομικοί απαλλάσσονται από δικαστήριο του Λος
Άντζελες για την κατηγορία του ανελέητου ξυλοδαρμού ενός Μαύρου. Στο προσκήνιο
τώρα – και με σεναριακό υλικό μια ιστορία που έχει γράψει ο Τζέιμς Ελρόι –
περιγράφεται η σιωπηλή και αόρατη συνωμοσία που συντελείται σχεδόν αυτονόητα
και φυσικότατα, μέσα στα σπλάχνα κάθε κατασταλτικού, αστυνομικού μηχανισμού. H
διαφθορά, η βία, η κατάχρηση εξουσίας, η αδικία και η κτηνωδία είναι για την
Αστυνομία ό,τι η αμόλυβδη για το αυτοκίνητο. Παράδειγμα; H περίπτωση του Κερτ
Ράσελ. Χωρίς να το καταλάβει και με τίμημα να χάσει τη γυναίκα του και να
τινάξει όλη τη ζωή του στον αέρα, γλιστράει από αδίκημα σε κακούργημα. Το
πορτρέτο ενός μπάτσου. Από τον Κλιντ Ίστγουντ και τον Σταλόνε τον γνωρίσαμε ως
σκληροτράχηλο ήρωα. Στην πραγματικότητα είναι τόσο επικίνδυνος όσο και ο
χειρότερος εγκληματίας. Αν σας περισσεύει χρόνος, αξίζει να το δείτε. Τίμιο,
σοβαρό και καλοπαιγμένο. Εδώ που φτάσαμε, μακάρι νά ‘χαμε κι άλλα τέτοια.

Χωρίς ουσία και σημασία

«Εγκλήματα δωματίου» (No good deed) του Μπομπ Ράφελσον. Ο σκηνοθέτης τού
«Πέντε εύκολα κομμάτια» και «Ο ταχυδρόμος χτυπάει πάντα δυο φορές» αποφάσισε
να συνταξιοδοτηθεί. Τρεις άνδρες κι ένα αιλουροειδές θηλυκό σχεδιάζουν να
βουτήξουν δέκα εκατομμύρια δολάρια. Στον δρόμο πέφτουν σε μπάτσο.

«Εγκλήματα δωματίου»: Εγκλήματα σκηνοθεσίας

Σχηματοποιημένο φιλμ νουάρ με «φωτογραφική» ατμόσφαιρα και χωρίς στάλα
υγρασίας. Μοναδικοί επιζώντες ο Στέλαν Σκάργκαρντ και η Μίλα Γιόβοβιτς. Ο
Σάμιουελ Τζάκσον χωρίς ρόλο.

«Ταυτότητα» (Identity) του Τζέιμς Μάνγκολντ. Ο σκηνοθέτης σοβαρών
προσπαθειών – όπως «Heavy» και «Cop land». Πληττόμενος – προφανώς – από την
ανεργία, αναγκάζεται να διεκπεραιώνει και να υπογράφει ό,τι νά ‘ναι. Εν
προκειμένω, το «ό,τι νά ‘ναι» είναι το χάος. Μια χούφτα τύποι κυκλωμένοι από
τη νύχτα και τη βροχή και αποκομμένοι από τηλέφωνα και οποιαδήποτε άλλη
επικοινωνία, καταλήγουν στον θάνατο. Ένας ένας σκοτώνονται με φρικιαστικό
τρόπο. Ποιος είναι ο δολοφόνος; Εδώ σας θέλω. Αυτός είναι, αλλά… κάποιος
άλλος. H κολοκυθιά. Ούτε να το σκέφτεστε. Μετά την απομάκρυνση από την κριτική
η ευθύνη είναι όλη δική σας!